Dasbodh dashak - 18 by स्वामी रामदास समर्थ

[Oct 31, 2007]

.. समर्थ रामदासांचा दासबोध दशक १८ ..
 दशक अठरावा. . : . . बहुजिनसी समास पहिला. . : . . बहुदेवस्थाननाम
 || श्रीरामसमर्थ ||
तुज नमूं गजवदना| तुझा महिमा कळेना | विद्या बुद्धि देसी जना| लाहानथोरांसी || १||
तुज नमूं सरस्वती| च्यारी वाचा तुझेन स्फूर्ती | तुझें निजरूप जाणती| ऐसे थोडे || २||
धन्य धन्य चतुरानना| तां केली सृष्टीरचना | वेद शास्त्रें भेद नाना| प्रगट केले || ३||
धन्य विष्णु पाळण करिसी| येकांशें सकळ जीवांसी | वाढविसी वर्तविसी| जाणजाणों || ४||
धन्य धन्य भोओळाशंकर| जयाच्या देण्यास नाहीं पार | रामनाम निरंतर| जपत आहे || ५||
 धन्य धन्य इंद्रदेव| सकळ देवांचाहि देव | इंद्रलोकींचें वैभव| काये म्हणौनि सांगावें || ६||
धन्य धन्य येमधर्म| सकळ जाणती धर्माधर्म | प्राणीमात्राचें वर्म| ठाईं पाडिती || ७||
 वेंकटेंसीं महिमा किती| भले उभ्यां अन्न खाती | वडे धिरडीं स्वाद घेती| आतळस आपालांचा || ८||
 धन्य तूं वो बनशंकरी| उदंड शाखांचिया हारी | विवरविवरों भोजन करी| ऐसा कैंचा || ९||
धन्य भीम गोलांगुळा| कोरवड्यांच्या उदंड माळा | दहि वडे खातां सकळां| समाधान होये || १०||
धन्य तूं खंडेराया| भंडारें होये पिंवळी काया | कांदेभरीत रोटगे खाया| सिद्ध होती || ११||
धन्य तुळजाभोवानी| भक्तां प्रसन्न होते जनीं | गुणवैभवास गणी| ऐसा कैंचा || १२||
 धन्य धन्य पांडुरंग| अखंड कथेचा होतो धिंग | तानमानें रागरंग| नाना प्रकारीं || १३||
धन्य तूं गा क्षत्रपाळा| उदंड जना लाविला चाळा | भावें भक्ति करितां फळा| वेळ नाहीं || १४||
रामकृष्णादिक अवतार| त्यांचा महिमा अपार | उपासनेस बहुत नर| तत्पर जाले || १५||
सकळ देवांचे मूळ| तो हा अंतरात्माचि केवळ | भूमंडळीं भोग सकळ| त्यासीच घडे || १६||
नाना देव होऊन बैसला| नाना शक्तिरूपें जाला | भोक्ता सकळ वैभवाला| तोचि येक || १७||
याचा पाहावा विचार| उदंड लांबला जोजार | होती जाती देव नर| किती म्हणोनि || १८||
कीर्ति आणि अपकीर्ति| उदंड निंदा उदंड स्तुती | सर्वत्रांची भोगप्राप्ती| अंतरात्म्यासीच घडे || १९||
 कोण देहीं काये करितो| कोण देहीं काये भोगितो | भोगी त्यागी वीतरागी तो| येकचि आत्मा || २०||
 प्राणी साभिमानें भुलले| देह्याकडे पाहात गेले | मुख्य अंतरात्म्यास चुकलें| अंतरीं असोनी || २१||
आरे या आत्मयाची चळवळ पाहे| ऐसा भूमंडळीं कोण आहे | अगाध पुण्यें अनुसंधान राहे| कांहींयेक || २२||
 त्या अनुसंधानासरिसें| जळोनी जाईजे किल्मिषें | अंतरनिष्ठ ज्ञानी ऐसे| विवरोन पाहाती || २३||
 अंतरनिष्ठ तितुके तरले| अंतरभ्रष्ट तितुके बुडाले | बाह्यात्कारें भरंगळले| लोकाचारें || २४||
 इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे बहुदेवस्थाननिरूपणनाम समास पहिला ||

समास दुसरा. . : . . सर्वज्ञसंगनिरूपण
|| श्रीरामसमर्थ ||
 नेणपणें जालें तें जालें| जालें तें होऊन गेलें | जाणतेपणें वर्तलें| पाहिजे नेमस्त || १||
जाणत्याची संगती धरावी| जाणत्याची सेवा करावी | जाणत्याची सद्बुद्धि घ्यावी| हळुहळु || २||
जाणत्यापासीं लेहों सिकावें| जाणत्यापासीं वाचूं सिकावें | जाणत्यापासीं पुसावें| सकळ कांहीं || ३||
जाणत्यास करावा उपकार| जाणत्यास झिजवावें शरीर | जाणत्याचा पाहावा विचार| कैसा आहे || ४||
जाणत्याचे संगतीनें भजावें| जाणत्याचे संगतीनें झिजावें | जाणत्याचे संगतीनें रिझावें| विवरविवरों || ५||
जाणत्याचे गावें गाणें| जाणत्यापासीं वाजवणें | नाना आळाप सिकणें| जाणत्यापासीं || ६||
जाणत्याचे कासेसी लागावें| जाणत्याचें औषध घ्यावें | जाणतां सांगेल तें करावें| पथ्य आधीं || ७||
जाणत्यापासीं परीक्षा सिकणें| जाणत्यापासीं तालिम करणें | जाणत्यापासीं पोहणें| अभ्यासावें || ८||
जाणता बोलेले तैसें बोलावें| जाणता सांगेल तैसें चालावें | जाणत्याचें ध्यान घ्यावें| नाना प्रकरीं || ९||
जाणत्याच्या कथा सिकाव्या| जाणत्याच्या युक्ति समजाव्या | जाणत्याच्या गोष्टी विवराव्या| सकळ कांहीं || १०||
जाणत्याचे पेंच जाणावे| जाणत्याचे पीळ उकलावे | जाणता राखेल तैसे राखावे| लोक राजी || ११||
 जाणत्याचे जाणावे प्रसंग| जाणत्याचे घ्यावे रंग | जाणत्याचे स्फूर्तीचे तरंग| अभ्यासावे || १२||
जाणत्याचा साक्षेप घ्यावा| जाणत्याचा तर्क जाणावा | जाणत्याचा उल्लेख समजावा| न बोलतांचि || १३||
जाणत्याचें धूर्तपण| जाणत्याचें राजकारण | जाणत्याचें निरूपण| ऐकत जावें || १४||
जाण्त्याची कवित्वें सिकावीं| गद्यें पद्यें वोळखावी | माधुर्यवचनें समजावीं| अंतर्यामीं || १५||
जाणत्याचें पाहावे प्रबंद| जाणत्याचे वचनभेद | जाणत्याचे नाना संवाद| बरे शोधावे || १६||
जाणत्याची तीक्षणता| जाणत्याची सहिष्णता | जाणत्याची उदारत| समजोन घ्यावी || १७||
जाणत्याची नाना कल्पना| जाणत्याची दीर्घ सूचना | जाणत्याची विवंचना| समजोन घ्यावी || १८||
जाणत्याचा काळ सार्थक| जाणत्याचा अध्यात्मविवेक | जाणत्याचे गुण अनेक| आवघेच घ्यावे || १९||
जाणत्याचा भक्तिमार्ग| जाणत्याचा वैराग्ययोग | जाणत्याचा अवघा प्रसंग| समजोन घ्यावा || २०||
जाणत्याचें पाहावें ज्ञान| जाणत्याचें सिकावें ध्यान | जाणत्याचें सूक्ष्म चिन्ह| समजोन घावें || २१||
 जाणत्याचें अलिप्तपण| जाणत्याचें विदेहलक्षण | जाणत्याचें ब्रह्मविवरण| समजोन घ्यावें || २२||
जाणत येक अंतरात्मा| त्याचा काये सांगावा महिमा | विद्याकळागुणसीमा| कोणें करावी || २३||
परमेश्वरांचे गुणानुवाद| अखंड करावा संवाद | तेणेंकरितां आनंद| उदंड होतो || २४||
परमेश्वरें निर्मिलें तें| अखंड दृष्टीस पडतें | विवरविवरों समजावें तें| विवेकी जनीं || २५||
जितुकें कांहीं निर्माण जालें| तितुकें जगदेश्वरें निर्मिलें | निर्माण वेगळें केलें| पाहिजे आधीं || २६||
तो निर्माण करतो जना| परी पाहों जातां दिसेना | विवेकबळें अनुमाना| आणीत जावा || २७||
त्याचें अखंड लागतां ध्यान| कृपाळुपणें देतो आशन | सर्वकाळ संभाषण| तदांशेंचि करावें || २८||
ध्यान धरीना तो अभक्त| ध्यान धरील तो भक्त | संसारापासुनी मुक्त| भक्तांस करी || २९||
उपासनेचे सेवटीं| देवां भक्तां अखंड भेटी | अवुभवी जाणेल गोष्टी| प्रत्ययाची || ३०||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे सर्वज्ञ्संगनिरूपणनाम समास दुसरा ||

समास तिसरा. . : . . निस्पृहशिकवण . . . .
|| श्रीराम ||
दुल्लभ शरीरीं दुल्लभ आयुष्य| याचा करूं नये नास | दास म्हणे सावकास| विवेक करावा || १||
न पाहातां उत्तम विवेक| अवघा होतो अविवेक | अविवेकें प्राणी रंक| ऐसा दिसे || २||
 हें आपलें आपण केलें| आळसें उदास नागविलें | वाईट संगतीनें बुडविलें| देखत देखतां || ३||
मूर्खपणाचा अभ्यास जाला| बाष्कळपणें घातला घाला | काम चांडाळा उठिला| तरुणपणीं || ४||
मूर्ख आळसी आणि तरुणा| सर्वांविषीं दैन्यवाणा | कांहीं मिळेना कोणा| काये म्हणावें || ५||
 जें जें पाहिजे तें तें नाहीं| अन्नवस्त्र तेंहि नाहीं | उत्तम गुण कांहींच नाहीं| अंतर्यामीं || ६||
बोलतां येना बैसतां येना| प्रसंग कांहींच कळेना | शरीर मन हें वळेना| अभ्यासाकडे || ७||
लिहिणें नाहीं वाचणें नाहीं| पुसणें नाहीं सांगणें नाहीं | नेमस्तपणाचा अभ्यास नाहीं| बाष्कळपणें || ८||
आपणांस कांहींच येना| आणी सिकविलेंहि मानेना | आपण वेडा आणि सज्जना| बोल ठेवी || ९||
 अंतरी येक बाहेरी येक| ऐसा जयाचा विवेक | परलोकाचें सार्थक| कैसें घडे || १०||
आपला संसार नासला| मनामधें प्रस्तावला | तरी मग अभ्यास केला| पाहिजे विवेकाचा || ११||
 येकाग्र करूंनिया मन| बळेंचि धरावें साधन | येत्नीं आळसाचें दर्शन| होऊंच नये || १२||
 अवगुण अवघेचि सांडावे| उत्तम गुण अभ्यासावे | प्रबंद पाठ करीत जावें| जाड अर्थ || १३||
 पदप्रबंद श्लोकप्रबंद| नाना धाटी मुद्रा छंद | प्रसंगज्ञानेंचि आनंद| होत आहे || १४||
 कोणे प्रसंगीं काये म्हणावें| ऐसें समजोन जाणावें | उगेंचि वाउगें सिणावें| कासयासी || १५||
दुसऱ्याचें अंतर जाणावें| आदर देखोन म्हणावें | जें आठवेल तें गावें| हें मूर्खपण || १६||
जयाची जैसी उपासना| तेंचि गावें चुकावेना | रागज्ञाना ताळज्ञाना| अभ्यासावें || १७||
साहित संगीत प्रसंग मानें| करावीं कथेंचीं घमशानें | अर्थांतर श्रवणमननें| काढीत जावें || १८||
पाठ उदंडचि असावें| सर्वकाळ उजळीत जावें | सांगितलें गोष्टीचें असावें| स्मरण अंतरीं || १९||
अखंड येकांत सेवावा| ग्रन्थमात्र धांडोळावा | प्रचित येईल तो घ्यावा| अर्थ मनीं || २०||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे निस्पृहशिकवणनिरूपणनाम समास तिसरा ||

समास चौथा. . : . . देहदुर्लभनिरूपण . . . .
|| श्रीराम ||
देह्याकरितां गणेशपूजन| देह्याकरितां शारदावंदन | देह्याकरितां गुरु सज्जन| संत श्रोते || १||
देह्याकरितां कवित्वें चालती| देह्याकरितां अधेनें करिती | देह्याकरितां अभ्यासिती| नाना विद्या || २||
 देह्याकरितां ग्रंथलेखन| नाना लिपीवोळखण | नाना पदार्थशोधन| देह्याकरितां || ३||
देह्याकरितां माहांज्ञानी| सिद्ध सधु ऋषी मुनी | देह्याकरितां तीर्थाटणीं| फिरती प्राणी || ४||
देह्याकरितां श्रवण घडे| देह्याकरितां मननीं पवाडे | देह्याकरितां देहीं आतुडे| मुख्य परमात्मा || ५||
 देह्याकरितां कर्ममार्ग| देह्याकरितां उपासनामार्ग | देह्याकरितां ज्ञानमार्ग| भूमंडळीं || ६||
 योगी वीतरागी तापसी| देह्याकरितां नाना सायासी || देह्याकरितां आत्मयासी| प्रगटणें घडे || ७||
 येहलोक आणि परलोक| देह्याकरितां सकळ सार्थक | देहेंविण निरार्थक| सकळ कांहीं || ८||
पुरश्चरणें अनुष्ठानें| गोरांजनें धूम्रपानें | सीतोष्ण पंचाग्नी साधणें| देह्याकरितां || ९||
देह्याकरितां पुण्यसीळ| देह्याकरितां पापी केवळ | देह्याकरितां अनर्गळ| सुचिस्मंत || १०||
 देह्याकरितां अवतारी| देह्याकरितां वेषधारी | नाना बंडें पाषांडें करी| देह्याकरितां || ११||
देह्याकरितां विषयभोग| देह्याकरितां सकळ त्याग | होती जाती नाना रोग| देह्याकरितां || १२||
देह्याकरितां नवविधा भक्ती| देह्याकरितां चतुर्विधा मुक्ती | देह्याकरितां नाना युक्ती| नाना मतें || १३||
 देह्याकरितां दानधर्म| देह्याकरितां नाना वर्म | देह्याकरितां पूर्वकर्म| म्हणती जनीं || १४||
देह्याकरितां नाना स्वार्थ| देह्याकरितां नाना अर्थ | देह्याकरितां होईजे वेर्थ| आणी धन्य || १५||
देह्याकरितां नाना कळा| देह्याकरितां उणा आगळा | देह्याकरितां जिव्हाळा| भक्तिमार्गाचा || १६||
नाना सन्मार्गसाधनें| देह्याकरितां तुटती बंधनें | देह्याकरितां निवेदनें| मोक्ष लाभे || १७||
देहे सकळामधें उत्तमु| देहीं राहिला आत्मारामु | सकळां घटीं पुरुषोत्तमु| विवेकी जाणती || १८||
देह्याकरितां नाना कीर्ती| अथवा नाना अपकीर्ती | देह्याकरितां होती जाती| अवतारमाळिका || १९||
देह्याकरितां नाना भ्रम| देह्याकरितां नाना संभ्रम | देह्याचेन उत्तमोत्तम| भोगिती पदें || २०||
देह्याकरितां सकळ कांहीं| देह्याविण कांहीं नाहीं | आत्मा विरे ठाईं ठाईं| नव्हताच जैसा || २१||
देहे परलोकींचें तारूं| नाना गुणांचा गुणागरु | नाना रत्नांचा विचारु| देह्याचेनी || २२||
देह्याचेन गायेनकळा| देह्याचेन संगीतकळा | देह्याचेन अंतर्कळा| ठाईं पडे || २३||
देहे ब्रह्मांडाचें फळ| देहे दुल्लभचि केवळ | परी या देह्यास निवळ| उमजवावें || २४||
देह्याकरितां लहनथोर| करिती आपुलाले व्यापार | त्याहिमधें लाहानथोर| कितीयेक || २५||
जे जे देहे धरुनी आले| ते ते कांहीं करून गेले | हरिभजनें पावन जाले| कितीयेक || २६||
अष्टधा प्रकृतीचें मूळ| संकल्परूपचि केवळ | नाना संकल्पें देहेफळ| घेऊन आलें || २७||
हरिसंकल्प मुळीं होता| तोचि फळीं पाहावा आतां | नाना देह्यांतरीं तत्वता| शोधितां कळे || २८||
वेलाचे मुळीं बीज| उदकरूप वेली समज | पुढें फळामधें बीज| मुळींच्या अंशें || २९||
मुळाकरितां फळ येतें| फळाकरितां मूळ होतें | येणेंकरितां होत जातें| भूमंडळ || ३०||
असो कांहीं येक करणें| कैसें घडे देह्याविणें | देहे सर्थकीं लावणें| म्हणिजे बरें || ३१||
आत्म्याकरितां देहे जाला| देह्याकरितां आत्मा तगला | उभययोगें उदंड चालिला| कार्यभाग || ३२||
 चोरून गुप्तरूपें करावें| तें आत्मयासी पडे ठावें | कर्तुत्व याचेन स्वभावें| सकळ कांहीं || ३३||
देह्यामधें आत्मा असतो| देहे पूजितां आत्मा तोषतो | देहे पीडितां आत्मा क्षोभतो| प्रत्यक्ष आतां || ३४||
देह्यावेग्ळी पूजा पावेना| देह्याविण पूजा फावेना | जनीं जनार्दन म्हणोनी जना| संतुष्ट करावें || ३५||
 उदंड प्रगटला विचार| धर्मस्थापना तदनंतर | तेथेंच पूजेस अधिकार| पुण्यशरीरीं || ३६||
सगट भजन करूं येतें| तरी मूर्खपण आंगीं लागतें | गाढवासी पूजितां कळतें| काये त्याला || ३७||
पूज्य पूजेसी अधिकार| उगेचि तोषवावे इतर | दुखऊं नये कोणाचें अंतर| म्हणिजे बरें || ३८||
 सकळ जगदांतरींचा देव| क्षोभता राहाव्या कोठें ठाव | जनावेगळा जनास उपाव| आणीक नाहीं || ३९||
 परमेश्वराचे अनंत गुण| मनुष्यें काये सांगावी खूण | परंतु अध्यात्मग्रंथश्रवण| होतां उमजे || ४०||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे देहदुर्लभनिरूपणनाम समास चौथा ||

समास पांचवा. . : . . करंटपरीक्षानिरूपण . . . .
|| श्रीराम ||
 धान्य उदंड मोजिलें| परी त्या मापें नाहीं भक्षिलें | विवरल्यविण तैसें जालें| प्राणीमात्रासी || १||
पाठ म्हणतां आवरेना| पुसतां कांहींच कळेना | अनुभव पाहातां अनुमाना-| मधें पडें || २||
शब्दरत्नें परीक्षावीं| प्रत्ययाचीं पाहोन घ्यावीं | येर ते अवघीं सांडावीं| येकीकडे || ३||
 नावरूप आवघें सांडावें| मग अनुभवास मांडावें | सार असार येकचि करावें| हें मूर्खपण || ४||
लेखकें कुळ समजवावें| किंवा उगेंच वाचावें | येणें दृष्टांतें समजावें| कोणींतरी || ५||
जेथें नाहीं समजावीस| तेथें आवघी कुसमुस | पुसों जातां वसवस| वक्ता करी || ६||
नान शब्द येकवटिले| प्रचीतीवीण उपाव केले | परी ते अवघेचि वेर्थ गेले| फडप्रसंगीं || ७||
 पसेवरी वैरण घातलें| तांतडीनें जातें वोडिलें | तेणें पीठ बारीक आलें| हें तो घडेना || ८||
घांसामागें घांस घातला| आवकाश नाहीं चावायाला | अवघा बोकणा भरिला| पुढें कैसें || ९||
ऐका फडनिसीचें लक्षण| विरंग जाऊं नेदी क्षण | समस्तांचें अंतःकर्ण| सांभाळीत जावें || १०||
सूक्ष्म नामें सुखें घ्यावीं| तितुकीं रूपें वोळखावीं | वोळखोन समजवावीं| श्रोतयांसी || ११||
समशा पुरतां