Dasbodh dashak - 3 by स्वामी रामदास समर्थ

[Oct 31, 2007]

॥ समर्थ रामदासांचा दासबोध दशक ३ ॥ . . . .
॥ स्वगुणपरीक्षानाम दशक तिसरा ॥ . . . .
॥ समास पहिला. : . जन्मदुःख निरूपण ॥ . . . . . .
॥ श्रीराम ॥
जन्म दुःखाचा अंकुर। जन्म शोकाचा सागर । जन्म भयाचा डोंगर। चळेना ऐसा ॥ १॥
जन्म कर्माची आटणी। जन्म पातकाची खाणी । जन्म काळाची जाचणी। निच नवी ॥ २॥
 जन्म कुविद्येचें फळ। जन्म लोभाचें कमळ । जन्म भ्रांतीचें पडळ। ज्ञानहीन ॥ ३॥
 जन्म जिवासी बंधन। जन्म मृत्यासी कारण । जन्म हेंचि अकारण। गथागोवी ॥ ४॥
जन्म सुखाचा विसर। जन्म चिंतेचा आगर । जन्म वासनाविस्तार। विस्तारला ॥ ५॥
जन्म जीवाची आवदसा। जन्म कल्पनेचा ठसा । जन्म लांवेचा वळसा। ममतारूप ॥ ६॥
जन्म मायेचे मैंदावें। जन्म क्रोधाचें विरावें । जन्म मोक्षास आडवें। विघ्न आहे ॥ ७॥
 जन्म जिवाचें मीपण। जन्म अहंतेचा गुण । जन्म हेंचि विस्मरण। ईश्वराचें ॥ ८॥
जन्म विषयांची आवडी। जन्म दुराशेची बेडी । जन्म काळाची कांकडी। भक्षिताहे ॥ ९॥
जन्म हाचि विषमकाळ। जन्म हेंचि वोखटी वेळ । जन्म हा अति कुश्चीळ। नर्कपतन ॥ १०॥
पाहातां शरीराचें मूळ। या ऐसें नाहीं अमंगळ । रजस्वलेचा जो विटाळ। त्यामध्यें जन्म यासी ॥ ११॥
अत्यंत दोष ज्या विटाळा। त्या विटाळाचाचि पुतळा । तेथें निर्मळपणाचा सोहळा। केवी घडे ॥ १२॥
 रजस्वलेचा जो विटाळ। त्याचा आळोन जाला गाळ । त्या गळाचेंच केवळ। शरीर हें ॥ १३॥
 वरी वरी दिसे वैभवाचें। अंतरीं पोतडें नर्काचें । जैसें झांकणें चर्मकुंडाचें। उघडितांच नये ॥ १४॥
कुंड धुतां शुद्ध होतें। यास प्रत्यैइं धुईजेतें । तरी दुर्गंधी देहातें। शुद्धता न ये ॥ १५॥
अस्तीपंजर उभविला। सीरानाडीं गुंडाळिला । मेदमांसें सरसाविला। सांदोसाअंदीं भरूनी ॥ १६॥
 अशुद्ध शब्दें शुद्ध नाहीं। तेंहि भरलें असे देहीं । नाना व्याधी दुःखें तेंहि। अभ्यांतरी वसती ॥ १७॥
नर्काचें कोठार भरलें। आंतबाहेरी लिडीबिडिलें । मूत्रपोतडें जमलें। दुर्गंधीचें ॥ १८॥
 जंत किडे आणी आंतडी। नाना दुर्गंधीची पोतडी । अमुप लवथविती कातडी। कांटाळवाणी ॥ १९॥
 सर्वांगास सिर प्रमाण। तेथें बळसें वाहे घ्राण । उठे घाणी फुटतां श्रवण। ते दुर्गंधी नेघवे ॥ २०॥
 डोळां निघती चिपडें। नाकीं दाटतीं मेकडें । प्रातःकाळीं घाणी पडे। मुखीं मळासारिखी ॥ २१॥
लाळ थुंका आणी मळ। पीत श्लेष्मा प्रबळ । तयास म्हणती मुखकमळ। चंद्रासारिखें ॥ २२॥
मुख ऐसें कुश्चीळ दिसे। पोटीं विष्ठा भरली असे । प्रत्यक्षास प्रमाण नसे। भूमंडळीं ॥ २३॥
 पोटीं घालितां दिव्यान्न। कांहीं विष्ठा कांहीं वमन । भागीरथीचें घेतां जीवन। त्याची कोये लघुशंका ॥ २४॥
एवं मळ मूत्र आणी वमन। हेंचि देहाचें जीवन । येणेंचि देह वाढे जाण। यदर्थीं संशय नाहीं ॥ २५॥
पोटीं नस्तां मळ मूत्र वोक। मरोन जाती सकळ लोक । जाला राव अथवा रंक। पोटीं विष्ठा चुकेना ॥ २६॥
 निर्मळपणें काढूं जातां। तरी देह पडेल तत्वतां । एवं देहाची वेवस्था। ऐसी असे ॥ २७॥
 ऐसा हा धड असतां। येथाभूत पाहों जातां । मग ते दुर्दशा सांगतां। शंका बाधी ॥ २८॥
 ऐसिये कारागृहीं वस्ती। नवमास बहु विपत्ती । नवहि द्वारें निरोधती। वायो कैंचा तेथें ॥ २९॥
 वोका नरकाचे रस झिरपती। ते जठराग्नीस्तव तापती । तेणें सर्वहि उकडती। अस्तिमांस ॥ ३०॥
त्वचेविण गर्भ खोळे। तंव मातेसी होती डोहळे । कटवतिक्षणें सर्वांग पोळे। तया बाळकाचें ॥ ३१॥
 बांधलें चर्माचें मोटाळें। तेथें विष्ठेचें पेटाळें । रसौपाय वंकनाळें। होत असे ॥ ३२॥
 विष्ठा मूत्र वांती पीत। नाकीं तोंडीं निघती जंत । तेणें निर्बुजलें चित्त। आतिशयेंसीं ॥ ३३॥
ऐसिये कारागृहीं प्राणी। पडिला अत्यंत दाटणीं । कळवळोन म्हणे चक्रपाणी। सोडवीं येथून आतां ॥ ३४॥
 देवा सोडविसी येथून। तरी मी स्वहित करीन । गर्भवास हा चुकवीन। पुन्हां न ये येथें ॥ ३५॥
 ऐसी दुखवोन प्रतिज्ञा केली। तंव जन्मवेळ पुढें आली । माता आक्रंदों लागली। प्रसूतकाळीं ॥ ३६॥
 नाकीं तोंडीं बैसलें मांस। मस्तकद्वारें सांडी स्वास । तेंहि बुजलें निशेष। जन्मकाळीं ॥ ३७॥
मस्तकद्वार तें बुजलें। तेणें चित्त निर्बुजलें । प्राणी तळमळूं लागलें। चहूंकडे ॥ ३८॥
स्वास उस्वास कोंडला। तेणें प्राणी जाजावला । मार्ग दिसेनासा जाला। कासावीस ॥ ३९॥
 चित्त बहु निर्बुजलें। तेणें आडभरीं भरलें । लोक म्हणती आडवें आलें। खांडून काढा ॥ ४०॥
 मग ते खांडून काढिती। हस्तपाद छेदून घेती । हातां पडिलें तेंचि कापिती। मुख नासिक उदर ॥ ४१॥
 ऐसे टवके तोडिले। बाळकें प्राण सोडिले । मातेनेंहि सांडिलें। कळिवर ॥ ४२॥
 मृत्य पावला आपण। मतेचा घेतला प्राण । दुःख भोगिलें दारुण। गर्भवासीं ॥ ४३॥
 तथापी सुकृतेंकरूनी। मार्ग सांपडला योनी । तऱ्हीं आडकला जाउनी। कंठस्कंदीं मागुता ॥ ४४॥
 तये संकोचित पंथीं। बळेंचि वोढून काढिती । तेणें गुणें प्राण जाती। बाळकाचे ॥ ४५॥
बाळकाचे जातां प्राण। अंतीं होये विस्मरण । तेणें पूर्वील स्मरण। विसरोन गेला ॥ ४६॥
गर्भीं म्हणे सोहं सोहं। बाहेरी पडतां म्हणे कोहं । ऐसा कष्टी जाला बहु। गर्भवासीं ॥ ४७॥
दुःखा वरपडा होता जाला। थोरा कष्टीं बाहेरी आला । सवेंच कष्ट विसरला। गर्भवासाचे ॥ ४८॥
सुंन्याकार जाली वृत्ती। कांहीं आठवेना चित्तीं । अज्ञानें पडिली भ्रांती। तेणें सुखचि मानिलें ॥ ४९॥
देह विकार पावलें। सुखदुःखें झळंबळे । असो ऐसें गुंडाळलें। मायाजाळीं ॥ ५०॥
 ऐसें दुःख गर्भवासीं। होतें प्राणीमात्रांसीं । म्हणोनियां भगवंतासी। शरण जावें ॥ ५१॥
 जो भगवंताचा भक्त। तो जन्मापासून मुक्त । ज्ञानबळें बिरक्त। सर्वकाळ ॥ ५२॥
ऐशा गर्भवासीं विपत्ती। निरोपिल्या येथामती । सावध होऊन श्रोतीं। पुढें अवधान द्यावें ॥ ५३॥
 इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे जन्मदुःखनिरूपणनाम . . . . समास पहिला ॥ १॥

. . . समास दुसरा. : . स्वगुणपरीक्षा अ . . . . . 
॥ श्रीराम ॥
 संसार हाचि दुःखमूळ। लागती दुःखाचे इंगळ । मागां बोलिली तळमळ। गर्भवासाची ॥ १॥
गर्भवासीं दुःख जालें। तें बाळक विसरलें । पुढें वाढों लागलें। दिवसेंदिवस ॥ २॥
बाळपणीं त्वचा कोंवळी। दुःख होतांचि तळमळी । वाचा नाहीं तये काळीं। सुखदुःख सांगावया ॥ ३॥
देहास कांहीं दुःख जालें। अथवा क्षुधेनें पीडलें । तरी तें परम आक्रंदलें। परी अंतर नेणवे ॥ ४॥
माता कुरवाळी वरी। परी जे पीडा जाली अंतरीं । ते मायेसी न कळे अभ्यांतरीं। दुःख होये बाळकासीं ॥ ५॥
मागुतें मागुतें फुंजे रडे। माता बुझावी घेऊन कडे । वेथा नेणती बापुडें। तळमळी जीवीं ॥ ६॥
नानाव्याधीचे उमाळे। तेणें दुःखें आंदोळे । रडे पडे कां पोळे। अग्निसंगें ॥ ७॥
शरीर रक्षितां नये। घडती नाना अपाये । खोडी अधांतरीं होये। आवेवहीन बाळक ॥ ८॥
अथवा अपाय चुकले। पूर्णपुण्य पुढें ठाकलें । मातेस ओळखों लागलें। दिवसेंदिवस ॥ ९॥
क्षणभरी मातेस न देखे। तरी आक्रंदें रुदन करी दुःखें । ते समैइं मातेसारिखें। आणीक कांहिंच नाहीं ॥ १०॥
 आस करून वास पाहे। मातेविण कदा न राहे । वियोग पळमात्र न साहे। स्मरण जालियां नंतरें ॥ ११॥
 जरी ब्रह्मादिक देव आले। अथवा लक्ष्मीने अवलोकिलें । तरी न वचे बुझाविलें। आपले मातेवांचुनी ॥ १२॥
कुरूप अथवा कुलक्षण। सकळांहूनि करंटेपण । तरी नाहीं तीसमान। भूमंडळीं कोणी ॥ १३॥
ऐसें तें केविलवाणें। मातेविण दिसे उणें । रागें परतें केलें तिनें। तरी आक्रंदोनी मिठी घाली ॥ १४॥
 सुख पावे मातेजवळी। दुरी करितांचि तळमळी । अतिप्रीति तयेकाळीं। मातेवरी लागली ॥ १५॥
 तंव ते मातेस मरण आलें। प्राणी पोरटें जालें । दुःखें झुर्णीं लागलें। आई आई म्हणोनी ॥ १६॥
आई पाहातां दिसेना। दीनरूप पाहे जना । आस लागलिसे मना। आई येईल म्हणोनी ॥ १७॥
 माता म्हणौन मुख पाहे। तंव ते आपुली माता नव्हे । मग हिंवासलें राहे। दैन्यवाणें ॥ १८॥
 मातावियोगें कष्टलें। तेणें मानसीं दुःख जालें । देहहि क्षीणत्व पावलें। आतिशयेंसीं ॥ १९॥
अथवा माताहि वांचली। मायलेंकुरा भेटी जाली । बाळदशा ते राहिली। देवसेंदिवस ॥ २०॥
बाळपण जालें उणें। दिवसेंदिवस होये शाहाणें । मग ते मायेचें अत्यंत पेरूणें। होतें, तें राहिलें ॥ २१॥
 पुढें लो लागला खेळाचा। कळप मेळविला पोरांचा । आल्यगेल्या डायाचा। आनंद शोक वाहे ॥ २२॥
मायेबापें सिकविती पोटें। तयाचें परम दुःख वाटे । चट लागली न सुटे। संगती लेंकुरांची ॥ २३॥
लेंकुराअंमध्यें खेळतां। नाठवे माता पिता । तंव तेंथेहि अवचिताअ। दुःख पावला ॥ २४॥
 पडिले दांत फुटला डोळा। मोडले पाय जाला खुळा । गेला माज अवकळा- । ठाकून आली ॥ २५॥
निघाल्या देवी आणी गोवर। उठलें कपाळ लागला ज्वर । पोटसुळीं निरंतर। वायगोळा ॥ २६॥
 लागलीं भूतें जाली झडपणी। जळीच्या मेसको मायेराणी । मुंज्या झोटिंग करणी। म्हैसोबाची ॥ २७॥
वेताळ खंकाळ लागला। ब्रह्मगिऱ्हो संचरला । नेणों चेडा वोलांडिला। कांहीं कळेना ॥ २८॥
येक म्हणती बीरे देव। येक म्हणती खंडेराव । येक म्हणती सकळ वाव। हा ब्राह्मणसमंध ॥ २९॥
 येक म्हणती कोणें केलें। आंगीं देवत घातले। येक म्हणती चुकलें। सटवाईचें ॥ ३०॥
येक म्हणती कर्मभोग। आंगीं जडले नाना रोग । वैद्य पंचाक्षरी चांग। बोलाऊन आणिले ॥ ३१॥
 येक म्हणती हा वांचेना। येक म्हणती हा मरेना । भोग भोगितो यातना। पापास्तव ॥ ३२॥
गर्भदुःख विसरला। तो त्रिविधतापें पोळला । प्राणी बहुत कष्टी जाला। संसारदुःखें ॥ ३३॥
इतुकेंहि चुकोन वांचला। तरी मारमारूं शाहाणा केला । लोकिकीं नेटका जाला। नांव राखे ऐसा ॥ ३४॥
 पुढें मायबापीं लोभास्तव। संभ्रमें मांडिला विव्हाव । दाऊनियां सकळ वैभव। नोवरी पाहिली ॥ ३५॥
वऱ्हाडीवैभव दाटलें। देखोन परमसुख वाटले । मन हें रंगोन गेलें। सासुरवाडीकडे ॥ ३६॥
 मायबापीं भलतैसें असावें। परी सासुरवाडीस नेटकें जावें । द्रव्य नसेल तरी घ्यावें। रुण कळांतरें ॥ ३७॥
 आंतर्भाव ते सासुरवाडीं। मायेबापें राहिलीं बापुडीं । होताती सर्वस्वें कुडकुडीं। तितुकेंच कार्य त्यांचें ॥ ३८॥
 नोवरी आलियां घरा। अती हव्यास वाटे वरा । म्हणे मजसारिखा दुसरा। कोणीच नाहीं ॥ ३९॥
मायबाप बंधु बहिणी। नोवरी न दिसतां वाटे काणी । अत्यंत लोधला पापिणीं। अविद्येनें भुलविला ॥ ४०॥
संभोग नस्तां इतुका प्रेमा। योग्य जालिया उलंघी सीमा । प्रीती वाढविती कामा- । करितां प्राणी गुंतला ॥ ४१॥
 जरी न देखे क्षण येक डोळां। तरी जीव होय उताविळा । प्रीतीपात्र अंतर्कळा। घेऊन गेली ॥ ४२॥
कोवळे कोवळे शब्द मंजुळ। मर्यादा लज्या मुखकमळ । वक्त्रलोकनें केवळ। ग्रामज्याचे मैंदावें ॥ ४३॥
कळवळा येतां सांवरेना। शरीर विकळ आवरेना । अनेत्र वेवसाईं क्रमेना। हुरहुर वाटे ॥ ४४॥
वेवसाय करितां बाहेरी। मन लागलेंसे घरीं । क्षणाक्षणां अभ्यांतरीं। स्मरण होये कामिनीचें ॥ ४५॥
तुम्हीं माझिया जिवांतील जीव। म्हणौनी अत्यंत लाघव । दाऊनियां चित्त सर्व। हिरोन घेतलें ॥ ४६॥
मैद सोइरीक काढिती। फांसे घालून प्राण घेती । तैसें आयुष्य गेलियां अंतीं। प्राणीयांस होये ॥ ४७॥
प्रीति कामिनीसीं लागली। जरी तयेसी कोणी रागेजली । तरी परम क्षिती वाटली। मानसीं गुप्तरूपें ॥ ४८॥
तये भार्येचेनि कैवारें। मायेबापासीं नीच उत्तरें । बोलोनियां तिरस्कारें। वेगळा निघे। ४९॥
 स्त्रीकारणें लाज सांडिली। स्त्रीकारणें सखीं सोडिलीं । स्त्रीकारणें विघडिलीं। सकळहि जिवलगें ॥ ५०॥
स्त्रीकारणें देह विकिला। स्त्रीकारणें सेवक जाला । स्त्रीकारणें सांडविला। विवेकासी ॥ ५१॥
स्त्रीकारणें लोलंगता। स्त्रीकारणें अतिनम्रता । स्त्रीकारणें पराधेनता। अंगिकारिली ॥ ५२॥
 स्त्रीकारणें लोभी जाला। स्त्रीकारणें धर्म सांडिला । स्त्रीकारणें अंतरला। तीर्थयात्रा स्वधर्म ॥ ५३॥
 स्त्रीकारणें सर्वथा कांहीं। शुभाशुभ विचारिलें नाहीं । तनु मनु धनु सर्वही। अनन्यभावें अर्पिलें ॥ ५४॥
 स्त्रीकारणें परमार्थ बुडविला। प्राणी स्वहितास नाडला । ईश्वरीं कानकोंडा जाला। स्त्रीकारणें कामबुद्धी ॥ ५५॥
 स्त्रीकारणें सोडिली भक्ती। स्त्रीकारणें सोडिली विरक्ती । स्त्रीकारणें सायोज्यमुक्ती। तेहि तुछ्य मानिली ॥ ५६॥
 येके स्त्रियेचेनि गुणें। ब्रह्मांड मानिलें ठेंगणें । जिवलगें तीं पिसुणें। ऐसीं वाटलीं ॥ ५७॥
 ऐसी अंतरप्रीति जडली। सार्वस्वाची सांडी केली । तंव ते मरोन गेली। अकस्मात ॥ ५८॥
 तेणें मनीं शोक वाढला। म्हणे थोर घात जाला । आतां कैंचा बुडाला। संसार माझा ॥ ५९॥
जिवलगांचा सोडिला संग। अवचिता जाला घरभंग । आतां करूं मायात्याग। म्हणे दुःखें ॥ ६०॥
स्त्री घेऊन आडवी। ऊर बडवी पोट बडवी । लाज सांडून गौरवी। लोकां देखतां ॥ ६१॥
म्हणे माझें बुडालें घर। आतां न करी हा संसार । दुःखें आक्रंदला थोर। घोर घोषें ॥ ६२॥
तेणें जीव वारयावेघला। सर्वस्वाचा उबग आला । तेणें दुःखें जाला। जोगी कां महात्मा ॥ ६३॥
कां तें निघोन जाणें चुकलें। पुन्हां मागुतें लग्न केलें । तेणें अत्यंतचि मग्न जालें। मन द्वितीय संमंधीं ॥ ६४॥
 जाला द्वितीय संमंध। सवेंचि मांडिला आनंद । श्रोतीं व्हावें सावध। पुढिले समासीं ॥ ६५॥
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे स्वगुणपरीक्षानाम . . . . समास दुसरा ॥ २॥

समास तिसरा. : . स्वगुणपरीक्षा २ . . . . . .
॥ श्रीराम ॥
द्वितीय संमंध जाला। दुःख मागील विसरला । सुख मानून राहिला। संसाराचें ॥ १॥
जाला अत्यंत कृपण। पोटें न खाय अन्न । रुक्याकारणें सांडी प्राण। येकसरा ॥ २॥
 कदा कल्पांतीं न वेची। सांचिलेंचि पुन्हा सांची । अंतरीं असेल कैंची। सद्वासना ॥ ३॥
स्वयें धर्म न करी। धर्मकर्त्यासहि वारी । सर्वकाळ निंदा करी। साधुजनाची ॥ ४॥
नेणे तीर्थ नेणे व्रत। नेणे अतित अभ्यागत । मुंगीमुखींचें जें सीत। तेंही वेंचून सांचì