Dasbodh dashak - 4
by स्वामी रामदास समर्थ
[Oct 31, 2007]
.. समर्थ रामदासांचा दासबोध दशक ४ .. . . . .
.. नवविधा भक्तिनाम दशक चवथा ॥ ४॥
. . समास पहिला. : . श्रवणभक्ति . . . . . .
॥ श्रीराम ॥
जयजय जी गणनाथा। तूं विद्यावैभवें समर्था । अध्यात्मविद्येच्या परमार्था। मज बोलवावें ॥ १॥
नमूं शारदा वेदजननी। सकळ सिद्धि जयेचेनी । मानस प्रवर्तलें मननीं। स्फूर्तिरूपें ॥ २॥
आतां आठौउं सद्गुरु। जो पराचाहि परु । जयाचेनि ज्ञानविचारु। कळों लागे ॥ ३॥
श्रोतेन पुसिलें बरवें। भगवद्भजन कैसें करावें । म्हणौनि बोलिलें स्वभावें। ग्रंथांतरीं ॥ ४॥
सावध होऊन श्रोतेजन। ऐका नवविधा भजन । सत्शास्त्रीं बोलिले, पावन- । होईजे येणें ॥ ५॥
॥ श्लोक ॥ श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम . . . . अर्चनं वंदनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम ॥ नवविधा भजन बोलिलें। तेंचि पुढें प्रांजळ केलें । श्रोतीं अवधान दिधलें। पाहिजे आतां ॥ ६॥
प्रथम भजन ऐसें जाण। हरिकथापुराणश्रवण । नाना अध्यात्मनिरूपण। ऐकत जावें ॥ ७॥
कर्ममार्ग उपासनामार्ग। ज्ञानमार्ग सिद्धांतमार्ग । योगमार्ग वैराग्यमार्ग। ऐकत जावे ॥ ८॥
नाना व्रतांचे महिमे। नाना तीर्थांचे महिमे । नाना दानांचे महिमे। ऐकत जावे ॥ ९॥
नाना माहात्म्यें नाना स्थानें। नाना मंत्र नाना साधनें । नाना तपें पुरश्चरणें। ऐकत जावीं ॥ १०॥
दुग्धाहारी निराहारी। फळाहारी पर्णाहारी । तृणाहारी नानाहारी। कैसे ते ऐकावे ॥ ११॥
उष्णवास जळवास। सीतवास आरण्यवास । भूगर्भ आणी आकाशवास। कैसे ते ऐकावे ॥ १२॥
जपी तपी तामस योगी। नाना निग्रह हटयोगी । शाक्ताअगम आघोरयोगी। कैसे ते ऐकावे ॥ १३॥
नाना मुद्रा नाना आसनें। नाना देखणीं लक्षस्थानें । पिंडज्ञानें तत्वज्ञानें। कैसीं तें ऐकावीं ॥ १४॥
नाना पिंडांची रचना। नाना भूगोळरचना । नाना सृष्टीची रचना। कैसी ते ऐकावी ॥ १५॥
चंद्र सूर्य तारामंडळें। ग्रहमंडळें मेघमंडळें । येकवीस स्वर्गें सप्त पाताळें। कैसीं ते ऐकावीं ॥ १६॥
ब्रह्माविष्णुमहेशस्थानें। इन्द्रदेवऋषीस्थानें । वायोवरुणकुबेरस्थानें। कैसीं ते ऐकावीं ॥ १७॥
नव खंडे चौदा भुवनें। अष्ट दिग्पाळांची स्थानें । नाना वनें उपवनें गहनें। कैसीं ते ऐकावीं ॥ १८॥
गण गंधर्व विद्याधर। येक्ष किन्नर नारद तुंबर । अष्ट नायका संगीतविचार। कैसा तो ऐकावा ॥ १९॥
रागज्ञान ताळज्ञान। नृत्यज्ञान वाद्यज्ञान । अमृतवेळ प्रसंगज्ञान। कैसें तें ऐकावें ॥ २०॥
चौदा विद्या चौसष्टी कळा। सामुद्रिक लक्षणें सकळ कळा । बत्तीस लक्षणें नाना कळा। कैशा त्या ऐकाव्या ॥ २१॥
मंत्र मोहरे तोटके सिद्धी। नाना वल्ली नाना औषधी । धातु रसायण बुद्धी। नाडिज्ञानें ऐकावीं ॥ २२॥
कोण्या दोषें कोण रोग। कोणा रोगास कोण प्रयोग । कोण्या प्रयोगास कोण योग। साधे तो ऐकावा ॥ २३॥
रवरवादि कुंभपाक। नाना यातना येमेलोक । सुखसुःखादि स्वर्गनर्क। कैसा तो ऐकावा ॥ २४॥
कैशा नवविधा भक्ती। कैशा चतुर्विधा मुक्ती । कैसी पाविजे उत्तम गती। ऐसें हें ऐकावें ॥ २५॥
पिंडब्रह्मांडाची रचना। नाना तत्वविवंचना । सारासारविचारणा। कैसी ते ऐकावी ॥ २६॥
सायोज्यता मुक्ती कैसी होते। कैसें पाविजे मोक्षातें । याकारणें नाना मतें। शोधित जावीं ॥ २७॥
वेद शास्त्रें आणी पुराणें। माहावाक्याचीं विवरणें । तनुशतुष्टयनिर्शनें। कैसीं ते ऐकावीं ॥ २८॥
ऐसें हें अवघेंचि ऐकावें। परंतु सार शोधून घ्यावें । असार तें जाणोनि त्यागावें। या नांव श्रवणभक्ति ॥ २९॥
सगुणाचीं चरित्रें ऐकावीं। कां तें निर्गुण अध्यात्में शोधावीं । श्रवणभक्तीचीं जाणावीं। लक्षणें ऐसीं ॥ ३०॥
सगुण देवांचीं चरित्रें। निर्गुणाचीं तत्वें यंत्रें । हे दोनी परम पवित्रें। ऐकत जावीं ॥ ३१॥
जयंत्या उपोषणें नाना साधनें। मंत्र यंत्र जप ध्यानें । कीर्ति स्तुती स्तवनें भजनें। नानाविधें ऐकावीं ॥ ३२॥
ऐसें श्रवण सगुणाचें। अध्यात्मनिरूपण निर्गुणाचें । विभक्ती सांडून भक्तीचें। मूळ शोधावें ॥ ३३॥
श्रवणभक्तीचें निरूपण। निरोपिलें असे जाण । पुढें कीर्तन भजनाचें लक्षण। बोलिलें असे ॥ ३४॥
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे श्रवणभक्तिनिरूपणनाम . . . . समास पहिला ॥ १॥
समास दुसरा. : . किर्तन भक्ति . . . . . .
॥ श्रीराम ॥
श्रोतीं भगवद्भजन पुसिलें। तें नवविधा प्रकारें बोलिलें । त्यांत प्रथम श्रवण निरोपिलें। दुसरें कीर्तन ऐका ॥ १॥
सगुण हरिकथा करावी। भगवत्कीर्ती वाढवावी । अक्षंड वैखरी वदवावी। येथायोग्य ॥ २॥
बहुत करावें पाठांतर। कंठीं धरावें ग्रन्थांतर । भगवत्कथा निरंतर। करीत जावी ॥ ३॥
अपुलिया सुखस्वार्था। केलीच करावी हरिकथा । हरिकथेवीण सर्वथा। राहोंचि नये ॥ ४॥
नित्य नवा हव्यास धरावा। साक्षेप अत्यंतचि करावा । हरिकीर्तनें भरावा। ब्रह्मगोळ अवघा ॥ ५॥
मनापासून आवडी। जीवापासून अत्यंत गोडी । सदा सर्वदा तांतडी। हरिकीर्तनाची ॥ ६॥
भगवंतास कीर्तन प्रिये। कीर्तनें समाधान होये । बहुत जनासी उपाये। हरिकीर्तनें कलयुगीं ॥ ७॥
विविध विचित्रें ध्यानें। वर्णावीं आळंकार भूषणें । ध्यानमूर्ति अंतःकरणें- । लक्षून, कथा करावी ॥ ८॥
येश कीर्ति प्रताप महिमा। आवडीं वर्णावा परमात्मा । जेणें भगवद्भक्तांचा आत्मा। संतुष्ट होये ॥ ९॥
कथा अन्वय लापणिका। नामघोष करताळिका । प्रसंगें बोलाव्या अनेका। धात माता नेमस्त ॥ १०॥
ताळ मृदांग हरिकीर्तन। संगीत नृत्य तान मान । नाना कथानुसंधान। तुटोंचि नेदावें ॥ ११॥
करुणा कीर्तनाच्या लोटें। कथा करावी घडघडाटें । श्रोतयांचीं श्रवणपुटें। आनंदें भरावीं ॥ १२॥
कंप रोमांच स्फुराणें। प्रेमाश्रुसहित गाणें । देवद्वारीं लोटांगणें। नमस्कार घालावे ॥ १३॥
पदें दोहडें श्लोक प्रबंद। धाटी मुद्रा अनेक छंद । बीरभाटिंव विनोद। प्रसंगें करावे ॥ १४॥
नाना नवरसिक श्रृंघारिक। गद्यपद्याचें कौतुक । नाना वचनें प्रस्ताविक। शास्त्राधारें बोलावीं ॥ १५॥
भक्तिज्ञान वैराग्य लक्षण। नीतिन्यायस्वधर्मरक्षण । साधनमार्ग अध्यात्मनिरूपण। प्रांजळ बोलावें ॥ १६॥
प्रसंगें हरिकथा करावी। सगुणीं सगुणकीर्ति धरावी । निर्गुणप्रसंगें वाढवावी। अध्यात्मविद्या ॥ १७॥
पूर्वपक्ष त्यागून, सिद्धांत- । निरूपण करावें नेमस्त । बहुधा बोलणें अव्यावेस्त। बोलोंचि नये ॥ १८॥
करावें वेदपारायेण। सांगावें जनासी पुराण । मायाब्रह्मीचें विवरण। साकल्य वदावें ॥ १९॥
ब्राह्मण्य रक्षावें आदरें। उपासनेचीं भजनद्वारें । गुरुपरंपरा निर्धारें। चळोंच नेदावी ॥ २०॥
करावें वैराग्यरक्षण। रक्षावें ज्ञानाचें लक्षण । परम दक्ष विचक्षण। सर्वहि सांभाळी ॥ २१॥
कीर्तन ऐकतां संदेह पडे। सत्य समाधान तें उडे । नीतिन्यायसाधन मोडे। ऐसें न बोलावें ॥ २२॥
सगुणकथा या नांव कीर्तन। अद्वैत म्हणिजे निरूपण । सगुण रक्षून निर्गुण। बोलत जावें ॥ २३॥
असो वक्त्रुत्वाचा अधिकार। अल्पास न घडे सत्योत्तर । वक्ता पाहिजे साचार। अनुभवाचा ॥ २४॥
सकळ रक्षून ज्ञान सांगे। जेणें वेदज्ञा न भंगे । उत्तम सन्मार्ग लागे। प्राणीमात्रासी ॥ २५॥
असो हें सकळ सांडून। करावें गुणानुवादकीर्तन । या नांव भगवद्भजन। दुसरी भक्ती ॥ २६॥
कीर्तनें माहादोष जाती। कीर्तनें होये उत्तमगती । कीर्तनें भगवत्प्राप्ती। येदर्थीं संदेह नाहीं ॥ २७॥
कीर्तनें वाचा पवित्र। कीर्तनें होये सत्पात्र । हरिकीर्तनें प्राणीमात्र। सुसिळ होती ॥ २८॥
कीर्तनें अवेग्रता घडे। कीर्तनें निश्चये सांपडे । कीर्तनें संदेह बुडे। श्रोतयांवक्तयांचा ॥ २९॥
सदा सर्वदा हरिकीर्तन। ब्रह्मसुत करी आपण । तेणें नारद तोचि नारायेण। बोलिजेत आहे ॥ ३०॥
म्हणोनि कीर्तनाचा अगाध महिमा। कीर्तनें संतोषे परमात्मा । सकळ तीर्थें आणी जगदात्मा। हरिकीर्तनीं वसे ॥ ३१॥
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे कीर्तनभजननिरूपणनाम . . . . समास दुसरा ॥ २॥
समास तिसरा. : . नामस्मरणभक्ति . . . . . .
॥ श्रीराम ॥
मागां निरोपिलें कीर्तन। जें सकळांस करी पावन । आतां ऐका विष्णोःस्मरण। तिसरी भक्ती ॥ १॥
स्मरण देवाचें करावें। अखंड नाम जपत जावें । नामस्मरणें पावावें। समाधान ॥ २॥
नित्य नेम प्रातःकाळीं। माध्यानकाळीं सायंकाळीं । नामस्मरण सर्वकाळीं। करीत जावें ॥ ३॥
सुख दुःख उद्वेग चिंता। अथवा आनंदरूप असतां । नामस्मरणेंविण सर्वथा। राहोंच नये ॥ ४॥
हरुषकाळीं विषमकाळीं। पर्वकाळीं प्रस्तावकाळीं । विश्रांतिकाळीं निद्राकाळीं। नामस्मरण करावें ॥ ५॥
कोडें सांकडें संकट। नाना संसारखटपट । आवस्ता लागतां चटपट। नामस्मरण करावें ॥ ६॥
चालतां बोलतां धंदा करितां। खातां जेवितां सुखी होतां । नाना उपभोग भोगितां। नाम विसरों नये ॥ ७॥
संपत्ती अथवा विपत्ती। जैसी पडेल काळगती । नामस्मरणाची स्थिती। सांडूंच नये ॥ ८॥
वैभव सामर्थ्य आणी सत्ता। नाना पदार्थ चालतां । उत्कट भाग्यश्री भोगितां। नामस्मरण सांडूं नये ॥ ९॥
आधीं आवदसा मग दसा। अथवा दसेउपरी आवदसा । प्रसंग असो भलतैसा। परंतु नाम सोडूं नये ॥ १०॥
नामें संकटें नासतीं। नामें विघ्नें निवारती । नामस्मरणें पाविजेती। उत्तम पदें ॥ ११॥
भूत पिशाच्च नाना छंद। ब्रह्मगिऱ्हो ब्राह्मणसमंध । मंत्रचळ नाना खेद। नामनिष्ठें नासती ॥ १२॥
नामें विषबाधा हरती। नामें चेडे चेटकें नासती । नामें होये उत्तम गती। अंतकाळीं ॥ १३॥
बाळपणीं तारुण्यकाळीं। कठिणकाळीं वृधाप्यकाळीं । सर्वकाळीं अंतकाळीं। नामस्मरण असावें ॥ १४॥
नामाचा महिमा जाणे शंकर। जना उपदेसी विश्वेश्वर । वाराणसी मुक्तिक्षेत्र। रामनामेंकरूनी ॥ १५॥
उफराट्या नामासाठीं। वाल्मिक तरला उठाउठी । भविष्य वदला शतकोटी। चरित्र रघुनाथाचें ॥ १६॥
हरिनामें प्रल्हाद तरला। नाना आघातापासून सुटला । नारायेणनामें पावन जाला। अजामेळ ॥ १७॥
नामें पाषाण तरले। असंख्यात भक्त उद्धरले । माहापापी तेचि जाले। परम पवित्र ॥ १८॥
परमेश्वराचीं अनंत नामें। स्मरतां तरिजे नित्यनेमें । नामस्मरण करितां, येमें- । बाधिजेना ॥ १९॥
सहस्रा नामामधें कोणी येक। म्हणतां होतसे सार्थक । नाम स्मरतां पुण्यश्लोक। होईजे स्वयें ॥ २०॥
कांहींच न करूनि प्राणी। रामनाम जपे वाणी । तेणें संतुष्ट चक्रपाणी। भक्तांलागीं सांभाळी ॥ २१॥
नाम स्मरे निरंतर। तें जाणावें पुण्यशरीर । माहादोषांचे गिरिवर। रामनामें नासती ॥ २२॥
अगाध महिमा न वचे वदला। नामें बहुत जन उद्धरला । हळहळापासून सुटला। प्रत्यक्ष चंद्रमौळी ॥ २३॥
चहुं वर्णां नामाधिकार। नामीं नाहीं लाहानथोर । जढ मूढ पैलपार। पावती नामें ॥ २४॥
म्हणौन नाम अखंड स्मरावें। रूप मनीं आठवावें । तिसरी भक्ती स्वभावें। निरोपिली ॥ २५॥
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे नामस्मरणभक्तिनिरूपणनाम . . . . समास तिसरा ॥ ३॥
समास चवथा. : . पादसेवन भक्ति . . . . . .
॥ श्रीराम ॥
मागां जालें निरूपण। नामस्मरणाचें लक्षण । आतां ऐका पादसेवन। चौथी भक्ती ॥ १॥
पादसेवन तेंचि जाणावें। कायावाचामनोभावें । सद्गुरूचे पाय सेवावे। सद्गतिकारणें ॥ २॥
या नांव पादसेवन। सद्गुरुपदीं अनन्यपण । निरसावया जन्ममरण। यातायाती ॥ ३॥
सद्गुरुकृपेविण कांहीं। भवतरणोपाव तों नाहीं । याकारणें लवलाहीं। सद्गुरुपाय सेवावे ॥ ४॥
सद्वस्तु दाखवी सद्गुरु। सकळ सारासारविचारु । परब्रह्माचा निर्धारु। अंतरीं बाणे ॥ ५॥
जे वस्तु दृष्टीस दिसेना। आणी मनास तेहि भासेना । संगत्यागेंविण ये ना। अनुभवासी ॥ ६॥
अनुभव घेतां संगत्याग नसे। संगत्यागें अनुभव न दिसे । हें अनुभवी यासीच भासे। येरां गथागोवी ॥ ७॥
संगत्याग आणी निवेदन। विदेहस्थिती अलिप्तपण । सहजस्थिती उन्मनी विज्ञान। हे सप्तहि येकरूप ॥ ८॥
याहिवेगळीं नामाभिधानें। समाधानाचीं संकेतवचनें । सकळ कांहीं पादसेवनें। उमजों लागे ॥ ९॥
वेद वेदगर्भ वेदांत। सिद्ध सिद्धभावगर्भ सिद्धांत । अनुभव अनुर्वाच्य धादांत। सत्य वस्तु ॥ १०॥
बहुधा अनुभवाचीं आंगें। सकळ कळती संतसंगें । चौथे भक्तीचे प्रसंगें। गोप्य तें प्रगटे ॥ ११॥
प्रगट वसोनि नसे। गोप्य असोनि भासे । भासाअभासाहून अनारिसे। गुरुगम्य मार्ग ॥ १२॥
मार्ग होये परी अंतरिक्ष। जेथें सर्वहि पूर्वपक्ष । पाहों जातां अलक्ष। लक्षवेना ॥ १३॥
लक्षें जयासी लक्षावें। ध्यानें जयासी ध्यावें । तें गे तेंचि आपण व्हावें। त्रिविधा प्रचिती ॥ १४॥
असो हीं अनुभवाचीं द्वारें। कळती सारासारविचारें । सत्संगेंकरून सत्योत्तरें। प्रत्ययासि येतीं ॥ १५॥
सत्य पाहातां नाहीं असत्य। असत्य पाहातां नाहीं सत्य । सत्याअसत्याचें कृत्य। पाहाणारापासीं ॥ १६॥
पाहाणार पाहाणें जया लागलें। तें तद्रूपत्वें प्राप्त जालें । तरी मग जाणावें बाणलें। समाधान ॥ १७॥
नाना समाधानें पाहातां। बाणती सद्गुरु करितां । सद्गुरुविण सर्वथा। सन्मार्ग नसे ॥ १८॥
प्रयोग साधनें सायास। नाना साक्षेपें विद्याअभ्यास । अभ्यासें कांहीं गुरुगम्यास। पाविजेत नाहीं ॥ १९॥
जें अभ्यासें अभ्यासितां न ये। जें साधनें असाध्य होये । तें हें सद्गुरुविण काये। उमजों जाणे ॥ २०॥
याकारणें ज्ञानमार्ग- । कळाया, धरावा सत्संग । सत्संगेंविण प्रसंग। बोलोंचि नये ॥ २१॥
सेवावे सद्गुरूचे चरण। या नांव पादसेवन । चौथे भक्तीचें लक्षण। तें हें निरोपिलें ॥ २२॥
देव ब्राह्मण माहानुभाव। सत्पात्र भजनाचे ठाव । ऐसिये ठाईं सद्भाव। दृढ धरावा ॥ २३॥
हें प्रवृत्तीचें बोलणें। बोलिलें रक्षाया कारणें । परंतु सद्गुरुपाय सेवणें। या नांव पादसेवन ॥ २४॥
पादसेवन चौथी भक्ती। पावन करितसे त्रिजगतीं । जयेकरितां सायोज्यमुक्ती। साधकास होये ॥ २५॥
म्हणौनि थोराहून थोर। चौथे भक्तीचा निर्धार । जयेकरितां पैलपार