Dasbodh dashak - 10 by स्वामी रामदास समर्थ

[Oct 31, 2007]

.. समर्थ रामदासांचा दासबोध दशक १० .. दशक दहावा. : .
जगज्जोतीनाम समास पहिला. : . अंतःकरणैकनिरुपण . . . .
|| श्रीराम ||
सकळांचे अंतःकरण येक| किंवा येक नव्हे अनेक | ऐसें हे निश्चयात्मक| मज निरोपावें || १||
ऐसें श्रोतयानें पुसिलें| अंतःकरण येक किं वेगळालें | याचे उत्तर ऐकिलें पाहिजे श्रोतीं || २||
समस्तांचे अंतःकर्ण येक निश्चयो जाणावा नेमक | हा प्रत्ययाचा विवेक| तुज निरोपिला || ३||
श्रोता म्हणे वक्तयासी| अंतःकरण येक समस्तांसी | तरी मिळेना येकायेकासी| काये निमित्य || ४||
येक जेवितां अवघे धाले| येक निवतां अवघे निवाले | येक मरतां अवघे मेले| पाहिजेत कीं || ५||
येक सुखी येक दुःखी| ऐसें वर्ततें लोकिकीं | येका अंतःकरणाची वोळखी| कैसी जाणावी || ६||
जनीं वेगळाली भावना| कोणास कोणीच मिळेना | म्हणौन हें अनुमाना| येत नाही || ७||
अंतःकरण येक असतें| तरी येकाचें येकास कळों येतें | कांहीं चोरितांच न येतें| गौप्य गुह्य || ८||
याकरणें अनुमानेना| अंतःकरण येक हें घडेना | विरोध लागला जना| काये निमित्य || ९||
सर्प डसाया येतो| प्राणी भेऊन पळतो | येक अंतःकरण तेरी तो| विरोध नसावा || १०||
ऐसी श्रोतयांची आशंका| वक्ता म्हणे चळों नका | सावध होऊन ऐका| निरूपण || ११||
अंतःकर्ण म्हणिजे जाणीव| जाणिव जाणता स्वभाव | देहरक्षणाचा उपाव| जाणती कळा || १२||
 सर्प जाणोन डंखूं आला| प्राणी जाणोन पळाला | दोहींकडे जाणीवेला| बरें पाहा || १३||
दोहींकडे जाणीवेसी पाहिलें| तरी अंतःकर्ण येकचि जालें | विचारितां प्रत्यया आलें| जाणीवरूपें || १४||
 जाणीवरूपें अंतःकर्ण| सकळांचे येक हें प्रमाण | जीवमात्रास जाणपण| येकचि असे || १५||
 येके दृष्टीचें देखणें| येके जिव्हेचें चाखणें | ऐकणें स्पर्शणें वास घेणें| सर्वत्रास येक || १६||
पशु पक्षी किडा मुंगी| जीवमात्र निर्माण जगीं | जाणीवकळा सर्वांलागीं| येकचि आहे || १७||
सर्वांस जळ तें सीतळ| सर्वांस अग्नि तेजाळ | सर्वांस अंतःकर्ण केवळ| जाणीव कळा || १८||
आवडे नावडे ऐसें जालें| तरी हें देहस्वभावावरी गेलें | परंतु हें कळों आलें| अंतःकर्णयोगें || १९||
सर्वांचे अंतःकर्ण येक| ऐसा निश्चयो निश्चयात्मक | जाणती याअचें कौतुक| चहुंकडे || २०||
इतुकेन फिटली आशंका| आतां अनुमान करूं नका | जाणणें तितुकें येका| अंतःकर्णाचें || २१||
जाणोन जीव चारा घेती| जाणोन भिती लपती | जाणोनियां पळोन जाती| प्राणीमात्र || २२||
किडामुंगीपासून ब्रह्मादिक| समस्तां अंतःकर्ण येक | ये गोष्टीचें कौतुक| प्रत्यें जाणावें || २३||
थोर लहान तरी अग्नी| थोडें बहु तरी पाणी | न्यून पूर्ण तरी प्राणी| अंतःकर्णें जाणती || २४||
कोठें उणें कोठें अधीक| परंतु जिनसमासला येक | जंगम प्राणी कोणीयेक| जाटिल्याविण नाहीं || २५||
 जाणीव म्हणिजे अंतःकर्ण| अंतःकर्ण विष्णूचा अंश जाण | विष्णु करितो पाळण| येणें प्रकारें || २६||
 नेणतां प्राणी संव्हारितो| नेणीव तमोगुण बोलिजेतो | तमोगुणें रुद्र संव्हारितो| येणें प्रकारें || २७||
कांही जाणीव कांही नेणीव| हा रजोगुणाचा स्वभाव | जाणतां नेणतां जीव| जन्मास येती || २८||
जाणीवेनें होतें सुख| नेणीवेनें होतें दुःख | सुखदुःख अवश्यक| उत्पत्तिगुणें || २९||
जाणण्यानेणण्याची बुद्धि| तोंचि देहीं जाणावा विधी | स्थोओळ देहीं ब्रह्मा त्रिशुद्धि| उत्पत्तिकर्ता || ३०||
 ऐसा उत्पत्ति स्थिति संहार| प्रसंगें बोलिला विचार | परंतु याचा निर्धार| प्रत्यें पाहावा || ३१||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे अंतःकर्णयेकनाम समास पहिला ||

समास दुसरा. : . देहआशंकानिरूपण . . . .
 || श्रीराम ||
स्वामीनें विचार दखविला| येथें विष्णूचा अभाव दिसोन आला | ब्रह्मा विष्णु महेशाला| उरी नाहीं || १||
 उप्तत्ति स्थिति संव्हार| ब्रह्मा विष्णु महेश्वर | याचा पाहातां विचार| प्रत्ययो नाहीं || २||
ब्रह्मा उत्पत्तिकर्ता चौंमुखांचा| येथें प्रत्ययो नाहीं त्याचा | पाळणकर्ता विष्णु चौभुजांचा| तो हि ऐकोन जाणों || ३||
 महेश संव्हार करितो| हाहि प्रत्यय कैसा येतो | लिंगमहिमा पुराणीं तो| विपरीत बोलिला || ४||
मूळमायेस कोणें केलें| हें तों पाहिजे कळलें | तिहीं देवांचें रूप जालें| ऐलिकडे || ५||
मूळमाया लोकजननी| तयेपासून गुणक्षोभिणी | गुणक्षोभिणीपासून त्रिगुणी| जन्म देवा || ६||
 ऐसें बोलती शास्त्रकारक| आणि प्रवृत्तीचेहि लोक | प्रत्ययें पुसतां कित्येक| अकांत करिती || ७||
म्हणोन त्यास पुसावेना| त्यांचेन प्रत्ययो आणवेना | प्रत्ययेंविण प्रेत्न नाना| ठकाठकी || ८||
प्रचितवीण वैद्य म्हणवी| उगीच करी उठाठेवी | तया मुर्खाला गोवी| प्राणीमात्र || ९||
तैसाच हाहि विचार| प्रत्यये करावा निर्धार | प्रत्ययें नस्तां अंधकार| गुरुशिष्यांसी || १०||
 बरें लोकास काये म्हणावें| लोक म्हणती तेंचि बरवें | परंतु स्वामीनें सांगावें| विशद करुनी || ११||
म्हणों देवीं माया केली| तरी देवांचीं रूपें मायेंत आलीं | जरी म्हणों मायेनें माया केली| तरी दुसरी नाहीं || १२||
जरी म्हणो भूतीं केली| तरी ते भूतांचीच वळली | म्हणावें जरी परब्रह्में केली| तरी ब्रह्मीं कर्तुत्व नाहीं || १३||
 आणी माया खरी असावी| तरी ब्रह्मीं कर्तुत्वाची गोवी | माया मिथ्या ऐसी जाणावी| तरी कर्तुत्व कैंचें || १४||
आतां हें अवघेंचि उगवें| आणी मनास प्रत्यये फावे | ऐसें केलें पाहिजें देवें| कृपाळूपणें || १५||
वेद मातृकावीण नाहीं| मातृका देहावीण नाहीं | देह निर्माण होत नाहीं| देहावेगळा || १६||
तया देहामधें नरदेहो| त्या नरदेहांत ब्राह्मणदेहो | तया ब्राह्मणदेहास पाहो| अधिकार वेदीं || १७||
असो वेद कोठून जाले| देह कासयाचे केले | दैव कैसे प्रगटले| कोण्या प्रकरें || १८||
 ऐसा बळावया अनुमान| केलें पाहिजे समाधान | वक्ता म्हणे सावधान| होईं आता| १९||
प्रत्यये पाहातां सांकडी| अवघी होते विघडाविघडी | अनुमानितां घडीनें घडी| काळ जातो || २०||
 लोकधाटी शास्त्रनिर्णये| येथें बहुधा निश्चये | म्हणोनियां येक प्रत्यये| येणार नाहीं || २१||
आतां शास्त्राची भीड धरावी| तरी सुटेना हे गथागोवी | गथागोवी हे उगवावी| तरी शास्त्रभेद दिसे || २२||
 शास्त्र रक्षून प्रत्यये आणिला| पूर्वपक्ष त्यागून सिद्धांत पाहिला | शहाणा मुर्ख समजाविला| येका वचनें || २३||
शास्त्रींच पूर्वपक्ष बोलिला| पूर्वपक्ष म्हणावें लटक्याला | विचार पाहातां आम्हांला| शब्द नाहीं || २४||
तथापि बोलों कांहींयेक| शास्त्र रक्षून कौतुक | श्रोतीं सादर विवेक| केला पाहिजे || २५||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे देहआशंकानाम समास दुसरा ||

समास तिसरा. : . देहआशंकाशोधन . . . .
 || श्रीराम ||
 उपाधिविण जें आकाश| तेंचि ब्रह्म निराभास | तें निराभासीं मूळमायेस| जन्म जाला || १||
 तें मूळमायेचे लक्षण| वायोस्वरूपचि जाण | पंचभूतें आणी त्रिगुण| वायोआंगीं || २||
आकाशापासून वायो जाला| तो वायोदेव बोलिला | वायोपासून अग्नि जाला| तो अग्निदेव || ३||
अग्निपासून जालें आप| तें नारायणाचें स्वरूप | आपापासून पृथ्वीचें रूप| तें बीजाकारें || ४||
ते पृथ्वीचे पोटीं पाषाण| बहु देवांचें लक्षण | नाना प्रचित प्रमाण| पाषाणदेवीं || ५||
 नाना वृक्ष मृत्तिका| प्रचित रोकडी विश्वलोकां | समस्त देवांचा थारा येका| वायोमध्यें || ६||
देव यक्षिणी कात्यायेणी| चामुंडा जखिणी मानविणी | नाना शक्ति नाना स्थानीं| देशपरत्वें || ७||
 पुरुषनामें कित्येक| देव असती अनेक | भूतें देवतें नपुषक| नामें बोलिजेती || ८||
देव देवतांदेवतेंभूतें| पृथ्वीमध्यें असंख्यातें | परंतु यां समस्तांतें| वायोस्वरूप बोलिजे || ९||
वायोस्वरूप सदा असणें| प्रसंगें नाना देह धरणें | गुप्त प्रगट होणें जाणें| समस्तांसी || १०||
वायोस्वरूपें विचरती| वायोमध्यें जगज्जोती | जाणीवकळा वासना वृत्ति| नाना भेदें || ११||
आकाशापासून वायो जाला| तो दों प्रकारें विभागला | सावधपणें विचार केला| पाहिजे श्रोतीं || १२||
येक वारा सकळ जणती| येक वायोमधील जगज्जोती | जगज्जोतीच्या अनंत मूर्ती| देवदेवतांच्या || १३||
 वायो बहुत विकारला| परंतु दों प्रकारें विभागला | आतां विचार ऐकिला| पाहिजे तेजाचा || १४||
वायोपाऊन तेज जालें| उष्ण सीतळ प्रकाशलें | द्विविध रूप ऐकिलें| पाहिजें तेजाचें || १५||
उष्णापासून जाला भानु| प्रकाशरूप दैदीप्यमानु | सर्वभक्षक हुताशनु| आणी विद्युल्यता || १६||
सीतळापासून आप अमृत| चंद्र तारा आणी सीत | आतां परिसा सावचित्त| होऊन श्रोते || १७||
तेज बहुत विकारलें| परंतु द्विविधाच बोलिलें | आपहि द्विविधाच निरोपिलें| आप आणि अमृत || १८||
ऐकें पृथ्वीचा विचार| पाषाण मृत्तिका निरंतर | आणीक दुसरा प्रकार| सुवर्ण परीस नाना रत्नें || १९||
 बहुरत्ना वसुंधरा| कोण खोटा कोण खरा | अवघें कळे विचारा-| रूढ होतां || २०||
मनुष्यें कोठून जालीं| हे मुख्य आशंका राहिली | पुढें वृत्ति सावध केली| पाहिजे श्रोतीं || २१||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे देहआशंकाशोधननाम समास तिसरा ||

समास चवथा. : . बीजलक्षण . . . .
 || श्रीराम ||
आतां पाहों जातां उत्पत्ति| मनुष्यापासून मनुष्यें होती | पशुपासून पशु निपजती| प्रत्यक्ष आतां || १||
 खेंचरें आणी भूचरें| वनचरें आणी जळचरें | नाना प्रकारीचीं शरीरें| शरीरांपासून होती || २||
 प्रत्ययास आणी प्रमाण| निश्चयास आणी अनुमान | मार्ग देखोन आडरान| घेऊंच नये || ३||
विपरीतपासून विपरीतें होती| परी शरीरेंच बोलिजेती | शरीरावांचून उत्पत्ती| होणार नाहीं || ४||
तरी हे उत्पत्ति कैसी जाली| कासयाची कोणें केली | जेणें केली त्याची निर्मिली| काया कोणें || ५||
ऐसें पाहातां उदंड लांबलें| परी मुळीं शेरीर जैसें जालें | कासयाचें उभारिलें| कोणें कैसें || ६||
ऐसी हे मागील आशंका| राहात गेली ते ऐका | कदापी जाजु घेऊं नका| प्रत्ययो आलियानें || ७||
प्रत्ययोचि आहे प्रमाण| मूर्खास वाटे अप्रमाण | पिंडें प्रचितशब्दें जाण| विश्वासासी || ८||
ब्रह्मीं मूळमाया जाली| तेचि अष्टधा प्रकृती बोलिली | भूतीं त्रिगुणीं कालवली| मूळमाया || ९||
तें मूळमाया वायोस्वरूप| वायोमध्यें जाणीवेचें रूप | तेचि इच्छा परी आरोप| ब्रह्मीं न घडे || १०||
तथापि ब्रह्मीं कल्पिला| तरी तो शब्द वायां गेला | आत्मा निर्गुण संचला| शब्दातीत || ११||
आत्मा निर्गुण वस्तु ब्रह्म| नाममात्र तितुका भ्रम | कल्पून लाविला संभ्रम| तरी तो लागणार नाहीं || १२||
 तथापि आग्रहें लाविला| जरी धोंडा मारिला आकाशाला | आकाशावरी थुंकिला| तरी तें तुटेना || १३||
 तैसें ब्रह्म निर्विकार| निर्विकारीं लाविती विकार | विकार नासे निर्विकार| जैसें तैसें || १४||
 आतां ऐका प्रत्ययो| जाणोनि धरावा निश्चयो | तरीच पाविजे जयो| अनुभवाचा || १५||
 मायाब्रह्मीं जो समीर| त्यांत जाणता तो ईश्वर | ईश्वर आणि सर्वेश्वर| तयासीच बोलिजे || १६||
तोचि ईश्वर गुणासी आला| त्याचा त्रिगुणभेद जाला | ब्रह्मा विष्णु महेश उपजला| तये ठाईं || १७||
सत्व रज आणी तम| हे त्रिगुण उत्तमोत्तम | यांच्या स्वरूपाचा अनुक्रम| मागां निरोपिला || १८||
जाणता विष्णु भगवान| जाणता नेणता चतुरानन | नेणता महेश पंचानन| अत्यंत भोळा || १९||
 त्रिगुण त्रिगुणीं कालवले| कैसे होती वेगळाले | परी विशेष न्यून भासले| ते बोलावे लागती || २०||
 वायोमध्यें विष्णु होता| तो वायोस्वरूपचि तत्वता | पुढें जाला देहधर्ता| चतुर्भुज || २१||
 तैसाच ब्रह्मा आणी महेश| देह धरिती सावकास | गुप्त प्रगट होतां तयास| वेळ नाहीं || २२||
आतां रोकडी प्रचिती| मनुष्यें गुप्त प्रगटती | मां त्या देवांच्याच मूर्ती| सामर्थ्यवंत || २३||
देव देवता भूतें देवतें| चढतें सामर्थ्य तेथें | येणेंचि न्यायें राक्षसांतें| सामर्थ्यकळा || २४||
झोटींग वायोस्वरूप असती| सवेंच खुळखुळां चालती | खोबरीं खारिका टाकून देती| अकस्मात || २५||
अवघेंचि न्याल अभावें| तरी तें बहुतेकांस ठावें | आपुल्याला अनुभवें| विश्वलोक जाणती || २६||
मनुष्यें धरती शरीरवेष| नाना परकाया प्रवेश | मां तो परमात्मा जगदीश| कैसा न धरी || २७||
म्हणोनि वायोस्वरूपें देह धरिलें| ब्रह्मा विष्णु महेश जालें | पुढें तेचि विस्तारलें| पुत्रपौत्रीं || २८||
अंतरींच स्त्रिया कल्पिल्या| तों त्या कल्पितांच निर्माण जाल्या | परी तयापासून प्रजा निर्मिल्या| नाहींत कदा || २९||
 इछून पुत्र कल्पिले| ते ते प्रसंगीं निर्माण जाले | येणें प्रकारें वर्तले| हरिहरादिक || ३०||
पुढें ब्रह्मयानें सृष्टी कल्पिली| इछेसरिसी सृष्टी जाली | जीवसृष्टि निर्माण केली| ब्रह्मदेवें || ३१||
नाना प्रकारीचे प्राणी कल्पिले| इछेसरिसे निर्माण जाले | अवघे जोडेचि उदेले| अंडजजारजादिक || ३२||
 येक जळस्वेदापासून जाले| ते प्राणी स्वेदज बोलिले | येक वायोकरितां जाले| अकस्मात उद्भिज || ३३||
 मनुष्याची गौडविद्या| राक्षसांची वोडंबरी विद्या | ब्रह्मयाची सृष्टिविद्या| येणें प्रकरें || ३४||
 कांहीयेक मनुष्यांची| त्याहून विशेष राक्षसांची | त्याहून विशेष ब्रह्मयाची| सृष्टिविद्या || ३५||
 जाणते नेणते प्राणी निर्मिले| वेद वदोन मार्ग लाविले | ब्रह्मयानें निर्माण केले| येणें प्रकारें || ३६||
मग शरीपासून शरीरें| सृष्टी वाढली विकारें | सकळ शरीरें येणें प्रकारें| निर्माण जाली || ३७||
येथें आशंका फिटली| सकळ सृष्टी विस्तारली | विचार पाहातं प्रत्यया आली| येथान्वयें || ३८||
 ऐसी सृष्टी निर्माण केली| पुढें विष्णुनें कैसी प्रतिपाळिली | हेहि विवंचना पाहिली| पाहिजे श्रोतीं || ३९||
 सकळ प्राणी निर्माण जाले| ते मूळरूपें जाणोन पाळिले | शरीरें दैत्य निर्दाळिले| नाना प्रकारींचे || ४०||
 नाना अवतार धरणें| दुष्टांचा संहार करणें | धर्म स्थापायाकारणें| विष्णुस जन्म || ४१||
म्हणोन धर्मस्थापनेचे नर| तेंहि विष्णुचे अवतार | अभक्त दुर्जन रजनीचर| सहजचि जाले || ४२||
 आतां प्राणी जे जन्मले| ते नेणोन संव्हारिले | मूळरूपें संव्हारिलें| येणें प्रकारें || ४३||
शरीरें रुद्र खवळेल| तैं जीवसृष्टि संव्हारेल | अवघें ब्रह्मांडचि जळेल| संव्हारकाळीं || ४४||
एवं उत्पत्ति स्थिती संव्हार| याचा ऐसा आहे विचार | श्रोतीं होऊन तत्पर| अवधान द्यावें || ४५||
कल्पांतीं संव्हार घडेल| तोचि पुढें सांगिजेल | पंचप्रळय वोळखेल| तोचि ज्ञानी || ४६||

समास पांचवा. : . प/न्चप्रळयनिरूपण . . . .
|| श्रीराम ||
ऐका प्रळयाचें लक्षण| पिंडीं दोनी पî