Dasbodh dashak - 13 by स्वामी रामदास समर्थ

[Oct 31, 2007]

.. समर्थ रामदासांचा दासबोध दशक १३ ..
 दशक तेरावा. : .
 नामरूप समास पहिला. : .
आत्मानात्मविवेक . . . .
 || श्रीराम ||
आत्मानात्मविवेक करावा| करून बरा विवरावा | ववरोन सदृढ धरावा| जीवामधें || १||
आत्मा कोण अनात्मा कोण| त्याचें करावें विवरण | तेंचि आतां निरूपण| सावध ऐका || २||
च्यारि खाणी च्यारि वाणी| चौऱ्यासि लक्ष जीवप्राणी | संख्या बोलिली पुराणीं| वर्तती आतां || ३||
नाना प्रकारीचीं शरीरें| सृष्टींत दिसती अपारें | तयामधें निर्धारें| आत्मा कवणु || ४||
दृष्टीमधें पाहातो| श्रवणामध्यें ऐकतो | रसनेमध्यें स्वाद घेतो| प्रत्यक्ष आतां || ५||
घ्राणामधें वास घेतो| सर्वांगी तो स्पर्शतो | वाचेमधें बोलवितो| जाणोनि शब्द || ६||
सावधान आणि चंचळ| चहुंकडे चळवळ | येकलाचि चालवी सकळ| इंद्रियेंद्वारा || ७||
पाये चालवी हात हालवी| भृकुटी पालवी डोळा घालवी | संकेतखुणा बोलवी| तोचि आत्मा || ८||
धिटाई लाजवी खाजवी| खोंकवी वोकवी थुंकवी | अन्न जेऊन उदक सेवी| तोचि आत्मा || ९||
 मळमूत्रत्याग करी| शरीरमात्र सावरी | प्रवृत्ति निवृत्ति विवरी| तोचि आत्मा || १०||
ऐके देखे हुंगे चाखे| नाना प्रकारें वोळखे | संतोष पावे आणी धाके| तोचि आत्मा || ११||
आनंद विनोद उदेग चिंता| काया छ्याया माया ममता | जीवित्वें पावे नाना वेथा| तोचि आत्मा || १२||
 पदार्थाची आस्था धरी| जनीं वाईट बरें करी | आपल्यां राखे पराव्यां मारी| तोचि आत्मा || १३||
 युध्ये होतां दोहीकडे| नाना शरीरीं वावडे | परस्परें पाडी पडे| तोचि आत्मा || १४||
 तो येतो जातो देहीं वर्ततो| हासतो रडतो प्रस्तावतो | समर्थ करंटा होतो| व्यापासारिखा || १५||
होतो लंडी होतो बळकट| होतो विद्यावंत होतो धट | न्यायेवंत होतो उत्धट| तोचि आत्मा || १६||
धीर उदार आणि कृपेण| वेडा आणि विचक्षण | उछक आणि सहिष्ण| तोचि आत्मा || १७||
विद्या कुविद्या दोहिकडे| आनंदरूप वावडे | जेथें तेथें सर्वांकडे| तोचि आत्मा || १८||
 निजे उठे बैसे चाले| धावे धावडी डोले तोले | सोइरे धायेरे केले| तोचि आत्मा || १९||
पोथी वाची अर्थ सांगे| ताळ धरी गाऊं लागे | वाद वेवाद वाउगे| तोचि आत्मा || २०||
आत्मा नस्तां देहांतरीं| मग तें प्रेत सचराचरीं | देहसंगें आत्मा करीं| सर्व कांहीं || २१||
 येकेंविण येक काये| कामा नये वायां जाये | म्हणोनि हा उपाये| देहयोगें || २२||
 देह अनित्य आत्मा नित्य| हाचि विवेक नित्यानित्य | अवघें सूक्ष्माचें कृत्य| जाणती ज्ञानी || २३||
पिंडी देहधर्ता जीव| ब्रह्मांडीं देहधर्ता शिव | ईश्वरतनुचतुष्टये सर्व| ईश्वर धर्ता || २४||
 त्रिगुणापर्ता जो ईश्वर| अर्धनारीनटेश्वर | सकळ सृष्टीचा विस्तार| तेथून जाला || २५||
बरवें विचारून पाहीं| स्त्री पुरुष तेथें नाहीं | चंचळरूप येतें कांहीं| प्रत्ययासी || २६||
 मुळींहून सेंवटवरी| ब्रह्मादि पिप्लीका देहधारी | नित्यानित्य विवेक चतुरीं| जाणिजे ऐसा || २७||
जड तितुकें अनित्य| आणि सूक्ष्म तितुकें नित्य | याहिमध्यें नित्यानित्य| पुढें निरोपिलें || २८||
स्थूळ सूक्ष्म वोलांडिलें| कारण माहाकाराण सांडिलें | विराट हिरण्यगर्भ खंडिलें| विवेकानें || २९||
अव्याकृत मूळप्रकृती| तेथें जाऊन बैसली वृत्ती | तें वृत्ति व्हावया निवृत्ति| निरूपण ऐका || ३०||
आत्मानात्माविवेक बोलिला| चंचळात्मा प्रत्यया आला | पुढिले समासीं निरोपिला| सारासार विचार || ३१||
 इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे आत्मानात्माविवेकनाम समास पहिला ||

समास दुसरा. : . . सारासारनिरूपण
 || श्रीरामसमर्थ ||
 ऐका सारासार विचार| उभारलें जगडंबर | त्यांत कोण सार कोण असार| विवेकें वोळखावा || १||
दिसेल तें नासेल| आणि येईल तें जाईल | जें असतचि असेल| तेंचि सार || २||
मागां आत्मानात्माविवेक बोलिला| अनात्मा वोळखोन सांडिला | आत्मा जाणतां लागला| मुळींचा मूळतंतु || ३||
मुळीं जे राहिली वृत्ति| जाली पाहिले निवृत्ति | सारासार विचार श्रोतीं| बरा पाहावा || ४||
 नित्यानित्य विवेक केला| आत्मा नित्यसा निवडिला | निवृतीरूपें हेत उरला| निराकारीं || ५||
हेत म्हणिजे तो चंचळ| निर्गुण म्हणिजे निश्चळ | सारासारविचारें चंचळ| होऊन जातें || ६||
चळे म्हणोनि तें चंचळ| न चळे म्हणोनि निश्चळ | निश्चळीं उडे चंचळ| निश्चयेसीं || ७||
ज्ञान आणि उपासना| दोनी येकचि पाहाना | उपासनेकरितां जना| जगोद्धार || ८||
द्रष्टा साक्षी जाणता| ज्ञानधन चैतन्यसत्ता | ज्ञान देवचि तत्वता| बरें पाहा || ९||
 त्या ज्ञानाचें विज्ञान होतें| शोधून पाहा बहुत मतें | चंचळ अवघें नासतें| येणें प्रकारें || १०||
 नासिवंत नासेल किं नासेना| ऐसा अनुमानचि आहे मना | तरी तो पुरुष सहसा ज्ञाना| अधिकार नव्हे || ११||
 नित्य निश्चये केला| संदेह उरतचि गेला | तरी तो जाणावा वाहावला| माहा मृगजळीं || १२||
क्षयेचि नाहीं जो अक्षई| व्यापकपणें सर्वां ठाईं | तेथे हेत संदेह नाहीं| निर्विकारीं || १३||
 जें उदंड घनदाट| आद्य मध्य सेवट | अचळ अढळ अतुट| जैसें तैसें || १४||
पाहातां जैसें गगन| गगनाहून तें सघन | जनचि नाहीं निरंजन| सदोदित || १५||
 चर्मचक्षु ज्ञानचक्षु| हा तों अवघाच पूर्वपक्षु | निर्गुण ठाईंचा अलक्षु| लक्षवेना || १६||
संगत्यागेंविण कांहीं| परब्रह्म होणार नाहीं | संगत्याग करून पाहीं| मौन्यगर्भा || १७||
निर्शतां अवघेंचि निर्शलें| चंचळ तितुकें निघोन गेलें | निश्चळ परब्रह्म उरलें| तेंचि सार || १८||
 आठवा देह मूळ माया| निर्शोन गेल्या अष्टकाया | साधु सांगती उपाया| कृपाळुपणें || १९||
सोहं हंसा तत्वमसी| तें ब्रह्म तूं आहेसी | विचार पाहातां स्थिति ऐसी| सहजचि होते || २०||
साधक असोन ब्रह्म उरलें| तेथें वृत्तिसुन्य जालें | सारासार विचारिलें| येणें प्रकारें || २१||
तें तापेना ना निवेना| उजळेना ना काळवंडेना | डहुळेना ना निवळेना| परब्रह्म तें || २२||
दिसेना ना भासेना| उपजेना ना नासेना | तें येना ना जाईना| परब्रह्म तें || २३||
तें भिजेना ना वाळेना| तें विझेना ना जळेना | जयास कोणीच नेईना| परब्रह्म तें || २४||
जें सन्मुखचि चहुंकडे| जेथें दृश्य भास उडे | धन्य साधु तो पवाडे. निर्विकारीं || २५||
 निर्विकल्पीं कल्पनातीत| तोचि वोळखावा संत | येर अवघेचि असंत| भ्रमरूप || २६||
 खोटें सांडून खरें घ्यावें| तरीच परीक्षवंत म्हणावें असार सांडून सार घ्यावें| परब्रह्म तें || २७||
जाणतां जाणतां जाणीव जाते| आपली वृत्ति तद्रूप होते | आत्मनिवेदन भक्ति ते| ऐसी आहे || २८||
वाच्यांशें भक्ति मुक्ति बोलावी| लक्ष्यांशें तद्रूपता विवरावी | विवरतां हेतु नुरावी| ते तद्रूपता || २९||
सद्रूप चिद्रूप आणि तद्रूप| सस्वरूप म्हणिजे आपलें रूप | आपलें रूप म्हणिजे अरूप| तत्वनिर्शनाउपरी || ३०||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे सारासारनिरूपणनाम समास दुसरा ||

समास तिसरा. : . . उभारणीनिरूपण
 || श्रीरामसमर्थ ||
ब्रह्म घन आणि पोकळ| आकाशाहून विशाळ | निर्मळ आणि निश्चळ| निर्विकारी || १||
ऐसेंचि असतां कित्येक काळ| तेथें आरंभला भूगोळ | तया भूगोळांचे मूळ| सावध ऐका || २||
परब्रह्म असतां निश्चळ| तेथें संकल्प उठिला चंचळ | तयास बोलिजे केवळ| आदिनारायेण || ३||
मूळमाया जगदेश्वर| त्यासीच म्हणिजे शड्गुणैश्वर | अष्टधा प्रकृतीचा विचार| तेथें पाहा || ४||
ऐलिकडे गुणक्षोभिणी| तेथें जन्म घेतला त्रिगुणीं | मूळ वोंकाराची मांडणी| तेथून जाणावी || ५||
अकर उकार मकार| तिनी मिळोन वोंकार | पुढें पंचभूतांचा विस्तार| विस्तारला || ६||
आकाश म्हणिजेतें अंतरात्म्यासी| तयापासून जन्म वायोसी | वायोपासून तेजासी| जन्म जाला || ७||
वायोचा कातरा घसवटे| तेणें उष्णें वन्हि पेटे | सूर्यबिंब तें प्रगटे| तये ठाईं || ८||
वारा वाजतो सीतळ| तेथें निर्माण जालें जळ | तें जळ आळोन भूगोळ| निर्माण जाला || ९||
 त्याअ भूगोळाचे पोटीं| अनंत बीजांचिया कोटी | पृथ्वी पाण्या होता भेटी| अंकुर निघती || १०||
 पृथ्वी वल्ली नाना रंग| पत्रें पुष्पांचे तरंग | नाना स्वाद ते मग| फळें जाली || ११||
पत्रें पुष्पें फळें मुळें| नाना वर्ण नाना रसाळें | नाना धान्यें अन्नें केवळें| तेथून जालीं || १२||
अन्नापासून जालें रेत| रेतापासून प्राणी निपजत | ऐसी हे रोकडी प्रचित| उत्पत्तीची || १३||
अंडज जारज श्वेतज उद्वीज| पृथ्वी पाणी सकळांचे बीज | ऐसें हें नवल चोज| सृष्टिरचनेचें || १४||
 च्यारि खाणी च्यारि वाणी| चौऱ्यासि लक्ष जीवयोनी | निर्माण झाले लोक तिनी| पिंडब्रह्मांड || १५||
मुळीं अष्टधा प्रकृती| अवघे पाण्यापासून जन्मती | पाणी नस्तां मरती| सकळ प्राणी || १६||
 नव्हे अनुमानाचें बोलणें| याचा बरा प्रत्ययें घेणें | वेदशास्त्रें पुराणें| प्रत्ययें घ्यावीं || १७||
जें आपल्या प्रत्यया येना| तें अनुमानिक घ्यावेना | प्रत्ययाविण सकळ जना| वेवसाये नाहीं || १८||
वेवसाये प्रवृत्ती निवृत्ती| दोहिंकडे पाहिजे प्रचिती | प्रचितीविण अनुमानें असती| ते विवेकहीन || १९||
ऐसा सृष्टिरचनेचा विचार| संकळित बोलिला प्रकार | आतां विस्ताराचा संहार| तोहि ऐका || २०||
मुळापासून सेवटवरी| अवघा आत्मारामचि करी | करी आणि विवरी| येथायोग्य || २१||
पुढेंसंव्हार निरोपिला| श्रोतीं पाहिजे ऐकिला | इतुक्याउपरी जाला| समास पूर्ण || २२||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे उभारणिनिरूपणनाम समास तिसरा ||

समास चौथा. : . . प्रलयनिरूपण
 || श्रीरामसमर्थ ||
पृथ्वीस होईल अंत| भूतांस मांडेल कल्पांत | ऐसा समाचार साध्यंत| शास्त्रीं निरोपिला || १||
शत वरुषें अनावृष्टि| तेणें जळेल हे सृष्टि | पर्वत माती ऐसी पृष्ठी| भूमीची तरके || २||
बारा कळीं सूर्यमंडळा| किर्णापासून निघती ज्वाळा | शत वरुषें भूगोळा| दहन होये || ३||
 सिंधुरवर्ण वसुंधरा| ज्वाळा लागती फणिवरा | तो आहाळोन सरारां| विष वमी || ४||
 त्या विषाच्या ज्वाळा निघती| तेणें पाताळें जळती | माहापावकें भस्म होती| पाताळ लोक || ५||
तेथें माहाभूतें खवळती| प्रळयेवात सुटती | प्रळयेपावक वाढती| चहूंकडे || ६||
 तेथें अक्रा रुद्र खवळले| बारा सूर्य कडकडिले | पावकमात्र येकवटले| प्रळयेकाळीं || ७||
वायो विजांचे तडाखे| तेणें पृथ्वी अवघी तरखे | कठिणत्व अवघेंचि फांके| चहुंकडे || ८||
 तेथें मेरूची कोण गणना| कोण सांभाळिल कोणा | चंद्र सूर्य तारांगणा. मूस जाली || ९||
पृथ्वीनें विरी सांडिली| अवघी धगधगायेमान जाली | ब्रह्मांडभटी जळोन गेली| येकसरां || १०||
 जळोनि विरी सांडिली| विशेष माहावृष्टी जाली || तेणें पृथ्वी विराली| जळामधें || ११||
भाजला चुना जळीं विरे| तैसा पृथ्वीस धीर न धरे | विरी सांडुनिया त्वरें| जळीं मिळाली || १२||
 शेष कूर्म वाऱ्हाव गेला| पृथ्वीचा आधार तुटला | सत्व सांडून जळाला| मिळोन गेली || १३||
तेथें प्रळयेमेघ उचलले| कठिण घोषें गर्जिनले | अखंड विजा कडकडिले| ध्वनि घोष || १४||
पर्वतप्राये पडती गारा| पर्वत उडती ऐसा वारा | निबिड तया अंधकारा| उपमाचि नाहीं || १५||
सिंधु नद्या एकवटल्या| नेणो नभींहून रिचवल्या | संधिच नाहीं धारा मिळाल्या| अखंड पाणी || १६||
तेथें मछ मूर्म सर्प पडती| पर्वतासारिखे दिसती | गर्जना होतां मिसळती. जळांत जळें || १७||
 सप्त सिंधु आवर्णीं गेले| आवर्णवेडे मोकळे जाले | जळरूप जालियां खवळले| प्रळयेपावक || १८||
ब्रह्मांडाऐसा तप्त लोहो| शोषी जळाचा समूहो | तैसे जळास जालें पाहो| अपूर्व मोठें || १९||
 तेणें आटोन गेलें पाणी| असंभाव्य माजला वन्ही | तया वन्हीस केली झडपणी| प्रळयवातें || २०||
दीपास पालव घातला| तैसा प्रळयेपावक विझाला | पुढें वायो प्रबळला| असंभाव्य || २१||
उदंड पोकळी थोडा वारा| तेणें वितळोन गेला सारा | पंचभूतांचा पसारा| आटोपला || २२||
 महद्भूत मूळमाया| विस्मरणें वितुळे काया | पदार्थमात्र राहावया| ठाव नाहीं || २३||
दृश्य हलकालोळें नेलें| जड चंचळ वितुळलें | याउपरी शाश्वत उरलें| परब्रह्म तें || २४||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे प्रळयेनाम समास चौथा ||

समास पांचवा. : . . कहाणीनिरूपण
 || श्रीरामसमर्थ ||
कोणी येक दोघे जण| पृथ्वी फिरती उदासीन | काळक्रमणें लागून| कथा आरंभिली || १||
श्रोता पुसे वक्तयासी| काहाणी सांगा जी बरवीसी | वक्ता म्हणे श्रोतयासी| सावध ऐकें || २||
येकें स्त्रीपुरुषें होतीं| उभयेतांमधें बहु प्रीति | येकरूपेंचि वर्तती| भिन्न नाहीं || ३||
ऐसा कांहीं येक काळ लोटला| तयांस येक पुत्र जाला | कार्यकर्ता आणि भला| सर्वविषीं || ४||
पुढें त्यासहि जाला कुमर| तो पित्याहून आतुर | कांहीं तदर्ध चतुर| व्यापकपणें || ५||
तेणें व्याप उदंड केला| बहुत कन्यापुत्र व्याला | उदंड लोक संचिला| नाना प्रकारें || ६||
त्याचा पुत्र जेष्ठ| तो अज्ञान आणि रागिट | अथवा चुकता नीट| संव्हार करी || ७||
पिता उगाच बैसला| लेकें बहुत व्याप केला | सर्वज्ञ जाणता भला| जेष्ठ पुत्र || ८||
नातु त्याचें अर्ध जाणें| पणतु तो कांहींच नेणे | चुकतां संव्हारणें| माहा क्रोधी || ९||
लेक सकळांचे पाळण करी| नातु मेळवी वरिचावरी | पणतु चुकल्यां संव्हार करी| अकस्मात || १०||
नेमस्तपणें वंश वाढला| विस्तार उदंडचि जाला | ऐसा बहुत काळ गेला| आनंदरूप || ११||
विस्तार वाढला गणवेना| वडिलांस कोणीच मानिना | परस्परें किंत मना| बहुत पडिला || १२||
उदंड घरकळ्हो लागला| तेणें कित्येक संव्हार जाला | विपट पडिलें थोर थोरांला| बेबंद जालें || १३||
 नेणपणें भरी भरले| मग ते अवघेच संव्हारले | जैसे यादव निमाले| उन्मत्तपणें || १४||
 बाप लेक नातु पणतु| सकळांचा जाला निपातु | कन्या पुत्र हेतु मातु| अणुमात्र नाहीं || १५||
ऐसी काहाणी जो विवरला| तो जन्मापासून सुटला | श्रोता वक्ता धन्य जाला| प्रचितीनें || १६||
ऐसी काहाणी अपूर्व जे ते| उदंड वेळ होत जाते | इतकें बोलोन गोसावी ते| निवांत जाले || १७||
आमची काहाणी सरो| तुमचे अंतरीं भरो | ऐसें बोलणें विवरो| कोणीतरी || १८||
चुकत वांकत आठवलें| एतुकें संकळित बोलिलें | न्यूनपूर्ण क्ष्मा केलें| पाहिजे श्रोतीं || १९||
ऐसी काहाणी निरंतर| विवेकें ऐकती जे नर | दास म्हणे जग्गोधार| तेचि आरिती || २०||
त्या जगोद्धाराचें लक्षण| केले पाहिजे विवरण | सार निवडावें निरूपण| यास बोलिजे || २१||
निरूपणीं प्रत्ययें विवरावें| नाना तत्वकोडें उकलावें | समजतां समजतां व्हावें| निःसंदेह || २२||
विवरोन पाहातां अष्ट देह| पुढें सहजचि निःसंदेह | अखंड निरूपणें राहे| समाधान || २३||
तत्वांचा गल्बला जेथें| निवांत कैचें असेल तेथें | याकारणें गुल्लिपरतें| कोणीयेकें असावें || २४||
ऐसा सूक्