Dnyaneshvari adhyay - 9 by ज्ञानेश्वरमहाराज

[Oct 31, 2007] .. ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका अध्याय ९ ..
|| ॐ श्री परमात्मने नमः || अध्याय नववा |
 राजविद्याराजगुह्ययोगः | तरी अवधान एकलें दीजे| मग सर्वसुखासि पात्र होईजे| हें प्रतिज्ञोत्तर माझें| उघड ऐका || १||
 परी प्रौढी न बोलों हो जी| तुम्हां सर्वज्ञांच्या समाजीं| देयावें अवधान हे माझी| विनवणी सलगीची || २||
 कां जे लळेयांचे लळे सरती| मनोरथांचे मनोरथ पुरती| जरी माहेरें श्रीमंतें होती| तुम्हां ऐसीं || ३||
तुमचे या दिठिवेयाचिये वोलें| सासिन्नले प्रसन्नतेचे मळे| ते साउली देखोनि लोळें| श्रांतु जी मी || ४||
प्रभू तुम्ही सुखामृताचे डोहो| म्हणौनि आम्हीं आपुलिया स्वेच्छा वोलावो लाहों| येथही जरी सलगी करूं बिहों| तरी निवों कें पां ? || ५||
 नातरी बालक बोबडां बोलीं| कां वांकुडा विचुका पाउलीं| ते चोज करूनि माउली| रिझे जेवीं || ६||
तेवीं तुम्हां संतांचा पढियावो| कैसेनि तरी आम्हांवरी हो| या बहुवा आळुकिया जी आहों| सलगी करीत || ७||
 वांचूनि माझिये बोलतिये योग्यते| सर्वज्ञ भवादृश श्रोते| काय धड्यावरी सारस्वतें| पढों सिकिजे || ८||
अवधारा आवडे तेसणा धुंधुरु| परि महातेजीं न मिरवे काय करूं| अमृताचिया ताटीं वोगरूं| ऐसी रससोय कैंची ? || ९||
हां हो हिमकरासी विंजणें| कीं नादापुढें आइकवणें| लेणियासी लेणें| हें कहीं आथी ? || १०||
सांगा परिमळें काय तुरंबावें| सागरें कवणें ठायीं नाहावें ? | हें गगनचि आडे आघवें| ऐसा पवाडु कैंचा ? || ११||
तैसें तुमचें अवधान धाये| आणि तुम्ही म्हणा हें होये| ऐसें वक्तृत्व कवणा आहे| जेणें रिझा तुम्ही ? || १२||
तरी विश्वप्रगटितिया गभस्ती| काय हातिवेन न कीजे आरती ? | कां चुळोदकें आपांपती| अर्घ्यु नेदिजे ? || १३||
प्रभू तुम्ही महेशाचिया मूर्ती| आणि मी दुबळा अर्चितुसें भक्ती| म्हणौनि बोल जऱ्ही गंगावती| तऱ्ही स्वीकाराल कीं || १४||
बाळक बापाचिये ताटीं रिगे| आणि बापातेंचि जेवऊं लागे| कीं तो संतोषिलेनि वेगें| मुखचि वोढवी || १५||
तैसा मीं जरी तुम्हांप्रती| चावटी करीतसें बाळमती| तरी तुम्ही संतोषिजे ऐसी जाती| प्रेमाची असे || १६||
आणि तेणें आपुलेपणाचेनि मोहें| तुम्हीं संत घेतले असा बहुवें| म्हणौनि केलिये सलगीचा नोहे| आभारु तुम्हां || १७||
अहो तान्हयाचें लागतां झटें| तेणें अधिकचि पान्हा फुटे| रोषें प्रेम दुणवटे| पढियंतयाचेनि || १८||
म्हणौनि मज लेंकुरवाचेनि बोलें| तुमचें कृपाळूपण निदैलें| तें चेइलें ऐसें जी जाणवलें| यालागीं बोलिलो मीं || १९||
एऱ्हवीं चांदिणें पिकविजत आहे चेपणीं ? | कीं वारया घापत आहे वाहणी ? | हां हो गगनासि गंवसणी| घालिजे केवीं ? || २०||
आइका पाणी वोथिजावें न लगे| नवनीतीं माथुला न रिगे| तेवीं लाजिलें व्याख्यान निगे| देखोनि जयातें || २१||
हें असो शब्दब्रह्म जिये बाजे| शब्द मावळलेया निवांतु निजे| तो गीतार्थु मऱ्हाठिया बोलिजे| हा पाडु काई ? || २२||
परि ऐसियाही मज धिंवसा| तो पुढति याचि येकी आशा| जे धिटींवा करूनि भवादृशां| पढियंतया होआवें || २३||
तरि आतां चंद्रापासोनि निववितें| जें अमृताहूनि जीववितें| तेणें अवधानें कीजो वाढतें| मनोरथां माझिया || २४||
कां जैं दिठिवा तुमचा वरुषे| तैं सकळार्थ सिद्धि मती पिके| एऱ्हवीं कोंभेला उन्मेषु सुके| जरी उदास तुम्ही || २५||
सहजें तरी अवधारा| वक्तृत्वा अवधानाचा होय चारा| तरी दोंदें पेलती अक्षरां| प्रमेयाचीं || २६||
अर्थ बोलाची वाट पाहे| तेथ अभिप्रावोचि अभिप्रायातें विये| भावाचा फुलौरा होत जाये| मतिवरी || २७||
म्हणौनि संवादाचा सुवावो ढळे| तऱ्ही हृदयाकाश सारस्वतें वोळे| आणि श्रोता दुश्चिता तरि वितुळे| मांडला रसु || २८||
अहो चंद्रकांतु द्रवता कीर होये| परि ते हातवटी चंद्रीं कीं आहे| म्हणौनि वक्ता तो वक्ता नोहे| श्रोतेनिविण || २९||
परि आतां आमुतें गोड करावें| ऐसें तांदुळीं कायसा विनवावें ? | साइखडियानें काइ प्रार्थावें| सूत्रधारातें ? || ३०||
तो काय बाहुलियांचिया काजा नाचवी ? | कीं आपुलिये जाणिवेची कळा वाढवी| म्हणौनि आम्हां या ठेवाठेवी| काय काज || ३१||
तवं श्रीगुरू म्हणती काइ जाहलें| हें समस्तही आम्हां पावलें| आतां सांगैं जें निरोपिलें| नारायणें || ३२||
येथ संतोषोनि निवृत्तिदासें| जी जी म्हणौनि उल्हासें| अवधारा श्रीकृष्ण ऐसें| बोलते जाहले || ३३||
श्रीभगवानुवाच | इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे | ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् || १||
नातरि अर्जुना हें बीज| पुढती सांगिजेल तुज| जें हें अंतःकरणींचें गुज| जिवाचिये || ३४||
येणें मानें जीवाचें हिये फोडावें| मग गुज कां पां मज सांगावें ? | ऐसें कांहीं स्वभावें| कल्पिशी जरी || ३५||
तरी परियेसी गा प्राज्ञा| तूं आस्थेचीच संज्ञा| बोलिलिये गोष्टीची अवज्ञा| नेणसी करूं || ३६||
म्हणौनि गूढपण आपुलें मोडो| वरि न बोलणेंही बोलावें घडो| परि आमुचिये जीवींचें पडो| तुझ्या जीवीं || ३७||
अगा थानीं कीर दूध गूढ| परि थानासीचि नव्हे कीं गोड| म्हणौनि सरो कां सेवितयाची चाड| जरी अनन्यु मिळे || ३८||
मुडांहूनि बीज काढिलें| मग निर्वाळलिये भूमीं पेरिलें| तरि तें सांडीविखुरीं गेलें| म्हणों ये कायी ? || ३९||
यालागीं सुमनु आणि शुद्धमती| जो अनिंदकु अनन्यगती| पैं गा गौप्यही परी तयाप्रती| चावळिजे सुखें || ४०||
तरि प्रस्तुत आतां गुणीं इहीं| तूं वांचून आणिक नाहीं| म्हणौनि गुज तरी तुझ्या ठायीं| लपऊं नये || ४१||
आतां किती नावानावा गुज| म्हणतां कानडें वाटेल तुज| तरी ज्ञान सांगेन सहज| विज्ञानेंसी || ४२||
परि तेंचि ऐसेनि निवाडें| जैसें भेसळलें खरें कुडें| मग काढिजे फाडोवाडें| पारखूनियां || ४३||
कां चांचूचेनि सांडसें| खांडिजे पय पाणी राजहंसें| तुज ज्ञान विज्ञान तैसें| वांटूनि देऊं || ४४||
मग वारयाचिया धारसा| पडिन्नला कोंडा कां नुरेचि जैसा| आणि कणांचा आपैसा| राशिवा जोडे || ४५||
तैसें जें जाणितलेयासाठीं| संसार संसाराचिये गांठीं| लाऊनि बैसवी पाटीं| मोक्षश्रियेच्या || ४६||
राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् | प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम् || २||
जे जाणणेया आघवेयांच्या गांवीं| गुरुत्वाची आचार्य पदवी| जें सकळ गुह्यांचा गोसावी| पवित्रां रावो || ४७||
आणि धर्माचें निजधाम| तेवींची उत्तमाचें उत्तम| पैं जया येतां नाहीं काम| जन्मांतराचें || ४८||
 मोटकें गुरुमुखें उदैजत दिसे| आणि हृदयीं स्वयंभचि असे| प्रत्यक्ष फावों लागे तैसें| आपैसयाचि || ४९||
तेवींचि गा सुखाच्या पाउटीं| चढतां येइजे जयाच्या भेटी| मग भेटल्या कीर मिठी| भोगणेंयाही पडे || ५०||
परि भोगाचिये एलीकडिलिये मेरे| चित्त उभें ठेलें सुखा भरे| ऐसें सुलभ आणि सोपारें| वरि परब्रह्म || ५१||
पैं गा आणिकही एक याचें| जें हातां आलिया तरी न वचे| आणि अनुभवितां कांही न वेचे| वरि विटेहि ना || ५२||
येथ जरी तूं तर्किका| ऐसी हन घेसी शंका| ना येवढी वस्तु हे लोकां| उरली केविं पां ? || ५३||
जे एकोत्तरेयाचिया वाढी| जळतिये आगीं घालिती उडी| ते अनायासें स्वगोडी| सांडिती केवीं ? || ५४||
तरी पवित्र आणि रम्य| तेवींचि सुखोपाय गम्य| आणि स्वसुख परम धर्म्य| वरि आपणपां जोडे || ५५||
ऐसा अवघाचि हा सुरवाडु आहे| तरी जना हातीं केविं उरों लाहे| हा शंकेचा ठावो कीर होये| परि न धरावी तुवां || ५६||
अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परंतप | अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि || ३||
पाहे पां दूध पवित्र आणि गोड| पासी त्वचेचिया पदराआड| परि तें अव्हेरूनि गोचिड| अशुद्ध काय न सेविती ? || ५७||
कां कमलकंदा आणि दर्दुरीं| नांदणूक एकेचि घरीं| परि परागु सेविजे भ्रमरीं| येरां चिखलुचि उरे || ५८||
नातरी निदैवाच्या परिवरीं| लोह्या रुतलिया आहाति सहस्रवरी| परि तेथ बैसोनि उपवासु करी| कां दरिद्रें जिये || ५९||
तैसा हृदयामध्यें मी रामु| असतां सर्वसुखाचा आरामु| कीं भ्रांतासी कामु| विषयावरी || ६०||
बहु मृगजळ देखोनि डोळां| थुंकिजे अमृताचा गिळितां गळाळा| तोडिला परिसु बांधिला गळां| शुक्तिकालाभें || ६१||
तैसी अहंममतेचिये लवडसवडी| मातें न पवतीचि बापुडीं| म्हणौनि जन्ममरणाची दुथडीं| डहुळितें ठेलीं || ६२||
एऱ्हवीं मी तरी कैसा| मुखाप्रति भानु कां जैसा| कहीं दिसे न दिसे ऐसा| वाणीचा नोहे || ६३||
मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना | मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः || ४||
माझेया विस्तारलेपणा नांवें| हें जगचि नोहे आघवें ? | जैसें दूध मुरालें स्वभावें| तरि तेंचि दहीं || ६४||
कां बीजचि जाहलें तरु| अथवा भांगारचि अळंकारु| तैसा मज एकाचा विस्तारु| तें हें जग || ६५||
हें अव्यक्तपणें थिजलें| तेंचि मग विश्वाकारें वोथिजलें| तैसें अमूर्तमूर्ति मियां विस्तारलें| त्रैलोक्य जाणें || ६६||
महदादि देहांतें| इयें अशेषेंही भूतें| परी माझ्या ठायीं बिंबतें| जैसें जळीं फेण || ६७||
परि तया फेणांआंतु पाहतां| जेवीं जळ न दिसे पंडुसुता| नातरी स्वप्नींची अनेकता| चेइलिया नोहिजे || ६८||
तैसीं भूतें इयें माझ्या ठायीं| बिंबती तयांमाजीं मी नाहीं| इया उपपत्ती तुज पाहीं| सांगितलिया मागां || ६९||
म्हणौनि बोलिलिया बोलाचा अतिसो| न कीजे यालागीं हें असो| परी मज आंत पैसो| दिठी तुझी || ७०||
न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् | भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः || ५||
आमुचा प्रकृतीपैलीकडील भावो| जरी कल्पनेवीण लागसी पाहों| तरी मजमाजीं भूतें हेंही वावो| जें मी सर्व म्हणौनी || ७१||
 एऱ्हवीं संकल्पाचिये सांजवेळे| नावेक तिमिरेजती बुद्धीचे डोळे| म्हणौनि अखंडितचि परि झांवळे| भूतभिन्न ऐसें देखे || ७२||
तेचि संकल्पाची सांज जैं लोपे| तैं अखंडितचि आहे स्वरूपें| जैसें शंका जातखेंवो लोपे| सापपण माळेचें || ७३||
एऱ्हवीं तरी भूमीआंतूनि स्वयंभ| काय घडेयागाडगेयाचे निघती कोंभ ? | परि ते कुलालमतीचे गर्भ| उमटले कीं || ७४||
नातरी सागरींच्या पाणी| काय तरंगाचिया आहाती खाणी ? | ते अवांतर करणी| वारयाची नव्हे ? || ७५||
पाहें पां कापसाच्या पोटीं| काय कापडाची होती पेटी ? | तो वेढितयाचिया दिठी| कापड जाहला || ७६||
जरी सोनें लेणें होउनी घडे| तरी तयाचें सोनेंपण न मोडे| येर अळंकार हे वरचिलीकडे| लेतयाचेनि भावें || ७७||
सांगें पडिसादाचीं प्रत्युत्तरें| कां आरिसां जें आविष्करें| तें आपलें कीं साचोकारें| तेथेंचि होतें ? || ७८||
तैसी इये निर्मळे माझ्या स्वरूपीं| जो भूतभावना आरोपी| तयासी तयाच्या संकल्पीं| भूताभासु असे || ७९||
तेचि कल्पिती प्रकृती पुरे| तरि भूताभासु आधींचि सरे| मग स्वरूप उरे एकसरें| निखळ माझें || ८०||
हें असो आंगीं भरलिया भवंडी| जैशा भोंवत दिसती अरडीदरडी| तैशी आपुलिया कल्पना अखंडीं| गमती भूतें || ८१||
तेचि कल्पना सांडूनि पाहीं| तरि मी भूतीं भूतें माझिया ठायीं| हें स्वप्नींही परि नाहीं| कल्पावयाजोगें || ८२||
आतां मीच एक भूतांतें धर्ता| अथवा भूतांमाजीं मी असता| या संकल्पसन्निपाता- | आंतुलिया बोलिया || ८३||
म्हणौनि परियेसी गा प्रियोत्तमा| यापरी मी विश्वेंसीं विश्वात्मा| जो इया लटकिया भूतग्रामा| भाव्यु सदा || ८४||
 रश्मीचेनि आधारें जैसें| नव्हे तेंचि मृगजळ आभासे| माझ्या ठायीं भूतजात तैसें| आणि मातेंहीं भावी || ८५||
मी ये परीचा भूतभावनु| परि सर्व भूतांसि अभिन्नु| जैसी प्रभा आणि भानु| एकचि ते || ८६||
हा आमुचा ऐश्वर्ययोगु| तुवां देखिला कीं चांगु ? | आतां सांगे कांहीं एथ लागु| भूतभेदाचा असे ? || ८७||
यालागीं मजपासूनि भूतें| आनें नव्हती हें निरुतें| आणि भूतांवेगळिया मातें| कहींच न मनीं हो ! || ८८||
यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान | तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय || ६||
पैं गगन जेवढें जैसें| पवनुहि गगनीं तेवढाचि असे| सहजें हालविलिया वेगळा दिसे| एऱ्हवीं गगन तेंचि तो || ८९||
तैसें भूतजात माझ्या ठायीं| कल्पिजे तरी आभासे कांहीं| निर्विकल्पीं तरी नाहीं| तेथ मीचि मी आघवें || ९०||
म्हणौनि नाहीं आणि असे| हें कल्पनेचेनि सौरसें| जें कल्पनालोपें भ्रंशे| आणि कल्पनेसवें होय || ९१||
तेंचि कल्पितें मुद्दल जाये| तैं असे नाहीं हें कें आहे ? | म्हणौनि पुढती तूं पाहे| हा ऐश्वर्ययोगु || ९२||
ऐसिया प्रतीतिबोधसागरीं| तूं आपणेयातें कल्लोळु एक करीं| मग जंव पाहासी चराचरीं| तंव तूंचि आहासी || ९३||
या जाणणेयाचा चेवो| तुज आला ना ? म्हणती देवो| तरी आतां द्वैत स्वप्न वावो| जालें कीं ना ? || ९४||
तरी पुढती जरी विपायें| बुद्धीसी कल्पनेची झोंप ये| तरी अभेदबोधु जाये| जैं स्वप्नीं पडिजे || ९५||
म्हणौनि ये निद्रेची वाट मोडे| निखळ उद्बोधाचेंचि आपणपें घडे| ऐसें वर्म जें आहे फुडें| तें दावों आतां || ९६||
तरी धनुर्धरा धैर्या| निकें अवधान देईं बा धनंजया| पैं सर्व भूतांतें माया| करी हरी गा || ९७||
सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् | कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् || ७||
जिये नांव गा प्रकृती| जे द्विविधा सांगितली तुजप्रती| एकी अष्टधा भेदव्यक्ती| दुजी जीवरूपा || ९८||
हा प्रकृतीविखो आघवा| तुवां मागां परिसिलासी पांडवा| म्हणौनि असो काई सांगावा| पुढतपुढती || ९९||
तरी ये माझिये प्रकृती| महाकल्पाच्या अंतीं| सर्व भूतें अव्यक्तीं| ऐक्यासि येती || १००||
ग्रीष्माच्या अतिरसीं| सबीजें तृणें जैसीं| मागुती भूमीसी| सुलीनें होतीं || १०१||
कां वार्षिये ढेंढें फिटे| जेव्हां शारदीयेचा अनुघडु फुटे| तेव्हां घनजात आटे| गगनींचे गगनीं || १०२||
नातरी आकाशाचे खोंपे| वायु निवांतुचि लोपे| कां तरंगता हारपे| जळीं जेवीं || १०३||
अथवा जागिनलिये वेळे| स्वप्न मनींचें मनीं मावळे| तैसें प्राकृत प्रकृतीं मिळे| कल्पक्षयीं || १०४||
मग कल्पादीं पुढती| मीचि सृजीं ऐसी वदंती| तरी इयेविषयीं निरुती| उपपत्ती आइक || १०५||
प्रकृतिं स्वामवष्टाभ्य विसृजामि पुनः पुनः | भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् || ८||
तरी हेचि प्रकृती किरीटी| मी स्वकीया सहजें अधिष्ठीं| तेथ तंतूसमवाय पटी| जेंवि विणावणी दिसे || १०६||
मग तिये विणावणीचेनि आधारें| लहाना चौकडिया पटत्व भरे| तैसीं पंचात्मकें आकारें| प्रकृतीचि होय || १०७||
जैसें विरजणियाचेनि संगें| दूधचि आटेजों लागे| तैशी प्रकृती आंगा रिगे| सृष्टीपणाचिया || १०८||
बीज जळाची ज&